Zachte diplomatie tegen harde leider

Ook na de fraude bij de verkiezingen in december en het politiegeweld daarna, wil de EU blijven praten met de autoritaire president Loekasjenko.

Veel EU-landen vrezen ervoor Wit-Rusland, een ex-Sovjetrepubliek tussen Polen en Rusland met belangrijke gaspijpleidingen naar het Westen, al te hard aan te pakken. Bruuskheid zou president Viktor Loekasjenko – bijnaam: de laatste dictator van Europa – weer in de armen van Rusland kunnen drijven. Maar de EU had aspirant-vriend Loekasjenko vorig jaar wel dringend verzocht deze keer de verkiezingen eerlijk te laten verlopen. Bij de vorige drie sjoemelde hij zich steeds naar een zege toe.

De Europese wens bleef zonder gevolg. Bij de presidentsverkiezingen op 19 december constateerden waarnemers fraude op grote schaal. Bovendien kwam er veel kritiek op de hardhandige wijze waarop de politie ingreep bij protesten die daarop volgden.

Maandag besluiten de 27 Europese ministers van Buitenlandse Zaken welke consequenties zij hieraan verbinden. De Wit-Russische oppositie en mensenrechtenorganisaties pleiten voor strenge sancties, zoals het isoleren van Loekasjenko, het eisen van nieuwe verkiezingen en het stilleggen van de dialoog over economische en politieke samenwerking (Oostelijk Partnerschap).

Verwacht wordt dat de EU Loekasjenko niet strenger wil aanpakken. Minsk was lang de trouwste bondgenoot van Moskou maar de laatste jaren kregen Loekasjenko en premier Poetin herhaaldelijk ruzie en lonkte Loekasjenko naar Europa. Het EU-beleid was er de afgelopen twee jaar op gericht gebruik te maken van die situatie en Loekasjenko met lichte dwang en, vooral, financiële verleidingen naar het Westen toe te trekken.

Naar verwachting beslissen de ministers alleen tot het herinvoeren van sancties die in 2008 waren opgeschort. Deze bestaan uit een inreisverbod voor Loekasjenko en hoge regeringsfunctionarissen en de bevriezing van hun tegoeden.

Loekasjenko flirtte de afgelopen jaren nu eens met Brussel en dan met Moskou om concessies los te krijgen, terwijl hervormingen uitbleven. Volgens via WikiLeaks gelekte Amerikaanse diplomatieke post schept Loekasjenko op dat hij zijn ministers heeft bevolen „niets te doen om de EU tevreden te stellen”, in de aanloop naar haar beraad in 2008 om de sancties tegen Minsk op te schorten. „Hij [Loekasjenko, red.] stelde dat Oekraïne allerlei hervormingen had doorgevoerd om de EU en de NAVO ‘te plezieren’, maar dat Oekraïne nu geen stap dichterbij een lidmaatschap is van beide organisaties en het land economisch en politiek in puin ligt”, schrijft de ambassadeur van de VS in Tallinn.

In de twee jaar dat Brussel nu ‘zachte diplomatie’ bedrijft, is Loekasjenko alleen maar autoritairder geworden en de onderdrukking van de burgers is gegroeid, met als voorlopige climax het geweld van december. 700 mensen werden gearresteerd, presidentskandidaten bewusteloos geslagen. De website EUobserver meldde maandag op basis van anonieme bronnen dat de politie bij de opstand de Finse en Litouwse ambassadeur, die waren komen kijken, in elkaar hadden geslagen.

Eva Neklajeva, dochter van de bij de opstand gevangengezette presidentskandidaat Oeladzimir Neklajev, waarschuwde deze week in Den Haag: „De lijst met politieke gevangenen groeit met de dag.”

Voortrekkers van de engagementpolitiek waren aanvankelijk Polen en Litouwen, twee landen die Wit-Rusland als een bufferstaat zien tegen Rusland en die er beide aanzienlijke minderheden hebben wonen. Praten met een autoritaire leider is een „mindere verschrikking” dan de „terugkeer van Rusland”, zei de Poolse minister van Buitenlandse Zaken in 2008, volgens een via WikiLeaks gelekt Amerikaans codebericht.

De Poolse minister van Buitenlandse Zaken ging in november nog op bezoek bij Loekasjenko. Warschau vreesde dat Moskou erop uit was een meer naar Rusland leunende leider te installeren.

Opvallend is dat juist deze landen nu pleiten voor harde maatregelen. De Poolse regering heeft vooruitlopend op het EU-besluit de visumregeling versoepeld om het dissidenten gemakkelijker te maken Wit-Rusland te ontvluchten. Warschau pleit openlijk voor de isolatie van Loekasjenko.

Nederland, dat samen met Duitsland de grootste Europese handelspartner is van Wit-Rusland (Shell is er actief en Wit-Rusland exporteert olieproducten naar Nederland), was de afgelopen jaren fel tegenstander van een zachte lijn. De vorige minister van Buitenlandse Zaken Maxime Verhagen (CDA) was tegen het opheffen van de sancties in 2008. Als compromis werden de sancties opgeschort.

Het huidige kabinet lijkt echter geen harde aanpak voor te staan. Minister Uri Rosenthal van Buitenlandse Zaken (VVD) zei woensdag na een ontmoeting met leiders van de Wit-Russische oppositie in Den Haag dat „het gedrag van de Wit-Russische autoriteiten volstrekt onaanvaardbaar is in het Europa van deze eeuw” en dat „geostrategische afwegingen op dit moment ondergeschikt” zijn aan de mensenrechtensituatie. Maar hij wil blijven praten. Over het stilleggen van de Oostelijk Partnerschap-dialoog of het eisen van nieuwe verkiezingen wil hij in „Europees verband een lijn bepalen”.

Loekasjenko waarschuwde vorige week dat nieuwe sancties „de integratie met Europa schaden”. Woensdag kondigde hij aan dat alle 32 oppositieleden die in december zijn opgepakt, vervolgd worden wegens het aanstichten van „massale onlusten”.