De stelling van Boudewijn Chabot: We willen geen artsen voor wie doodmaken een routineklus wordt

Moet er een ‘levenseindekliniek’ komen, waar dokters levensmoeë patiënten aan hun einde helpen? Een gesprek van Folkert Jensma met onderzoeker en psychiater Boudewijn Chabot.

Prima plan, zo’n levenseindekliniek. De burger mag eindelijk over zijn lot beschikken en het schijnt netjes binnen de wet te blijven.

„We moeten ons niet gek laten maken door een onrijp en onuitgewerkt plan. De Nederlandse Vereniging voor een Vrijwillig Levenseinde (NVVE) dringt ons een kliniek op in de bossen, waar je binnen drie dagen voor 1.200 euro mag sterven. Dat staat dwars op het streven om thuis te sterven. Dat is wat mensen willen.”

Uit uw boek ‘Uitweg’ blijkt toch dat u een autonome keuze voor een humaan sterfbed juist steunt?

„Dit plan heeft zeker goede kanten. Enkele groepen patiënten zijn nu in de schijnwerpers gezet: de mensen met een beginnende dementie, die dood willen voordat ze naar het verpleeghuis moeten. Hun huisarts zegt vaak nee, omdat ze niet ziek genoeg zouden zijn. Die groep krijgt een herkansing. Dat is prima, net als psychiatrische patiënten en de ‘voltooid leven’-groep, ouderen die met hun leven klaar zijn en zelf hun medicijnen hebben verzameld. Die hoeven natuurlijk niet naar een kliniek. Zij kunnen thuis sterven, met een arts in de buurt.”

Alleen weigeren veel artsen hulp bij een vrijwillig levenseinde. De burger wordt gehinderd in zijn zelfbeschikking.

„Het lijkt alsof dokters de enige burgers zijn die geen zelfbeschikkingsrecht hebben. Mogen zij misschien hun grenzen bewaken als het erom gaat een ander aan de dood te helpen? Euthanasie verlenen is iets heel anders dan het begeleiden van een zelfeuthanasie, waarvoor iemand zelf de verantwoordelijkheid neemt. Emotioneel kunnen artsen maar een beperkt aantal dodingen aan. Ik kan van mijn psychiatrische patiënten hooguit één of twee mensen per jaar aan de dood helpen. Als ik er iedere week of maand één moet doen, loop ik vast. Je bent dan continu bezig met de dood. Willen we artsen voor wie doodmaken een routineklus wordt?”

De rol van de arts kan dus maar beter zo beperkt mogelijk worden gehouden?

„In mijn boek probeer ik artsen duidelijk te maken dat het niet strafbaar is om informatie te geven over dodelijke medicijnen en hoe ze goede palliatieve zorg kunnen geven aan patiënten die bewust ophouden met eten en drinken. De KNMG heeft dat nu overgenomen in een conceptstandpunt. Het is legitiem om tegen een oudere te zeggen: ‘jou een dodelijk middel geven wordt me te zwaar. Neem zelf de verantwoordelijkheid, dan blijf ik naast je’.”

Wat doet de dokter dan voor je?

„Als iemand met een doodswens nog jaren kan leven, mag je erover praten welk probleem iemand met doodgaan denkt op te lossen en hoe hij het zelf zou kunnen doen. Als mensen weten hoe het kan, of de spullen in huis hebben, maakt dat hen rustiger. Dan weten ze: ‘ik ga niet naar het verpleeghuis, maar dood hoef ik nu ook nog niet’. Het is wel erg gemakkelijk om het vuile werk uit te besteden aan je dokter.”

Wat raadt u aan?

„Het mooie van bewust versterven is dat je in de eerste dagen kunt laten zien dat het je menens is: in je eigen tempo afbouwen van eten en drinken, maar je kunt ieder moment terug. In het buitenland hoor ik vanuit de kerk het bezwaar: ‘moeten onze ouden van dagen nu gaan verhongeren en verdorsten?’ Tegenstanders zullen deze weg altijd als gruwelijk voorstellen, omdat ze niet erkennen dat het ook humaan kan. De dood mág van hen geen goede vriend worden die je zelf kunt binnenlaten als je leven onleefbaar wordt.”

Ik zie dan niet waarom een levenseindekliniek geen stap vooruit is. Behalve dat thuis sterven vast prettiger is.

„De NVVE verwacht drie aanvragen per dag. Een deel wordt opgenomen. Dat wil de NVVE organiseren met één formatieplaats, verdeeld over een aantal artsen. Stel dat één op de drie na screening door mag, dan hebben die artsen zeven keer per week een gesprek met iemand die dood wil.”

Dat kan dus nooit verantwoord zijn.

„De NVVE wil nu ook doodgaan nog even geregeld hebben. De illusie van maakbaarheid steekt de kop weer op. Je werkelijk inzetten voor een geestesziek mens, het dóórvragen, dat kost tijd. Je moet eerst vertrouwen winnen. Je krijgt nooit direct de ware motieven te horen. Hoe past de wens om te sterven in de levensgeschiedenis? Ook bij mensen die ‘voltooid leven’ claimen, zijn er voor wie doodgaan helemaal niet vanzelf spreekt.”

Is dat niet bevoogdend?

„Nee. Ook boven de zeventig is het wezenskenmerk van mensen dat zij in zichzelf verdeeld zijn en dat naar buiten toe proberen te verbergen. Bij de grote zaken des levens nemen we vaak een verkeerde beslissing. Dat deden we al bij ons huwelijk, lang geleden, en ook het tweede huwelijk is niet altijd een succes. Het besluit om kinderen te krijgen, tja, dat hoofdstuk laat ik rusten. Al die beslissingen die achteraf vergissingen blijken... Dat hoort natuurlijk bij het leven, maar artsen hoeven daar niet zomaar in mee te gaan, behalve als de dood of dementie vlak voor de deur staat.”

De KNMG vreest een ‘tunnelvisie’.

„Als het routine wordt, worden er brokken gemaakt. Mensen kunnen niet meer terug. Die hebben thuis gezegd: ‘ik ga naar de kliniek’. Die komt ‘ergens in de Utrechtse bossen’. Laten we zeggen: Lunteren. Iedereen weet dan al gauw: ‘Lunteren’ is de Dood. Als je die mensen thuis laat, poliklinisch uitzoekt of ze zich vergissen en hen bij hun eigen beslissing begeleidt, heb je dat probleem niet.

„Zo’n kliniek moet natuurlijk in de bossen want al die begrafenisauto’s zouden de omwonenden maar onrustig maken. De NVVE zegt zo zelf dat die kliniek in de schemer moet opereren, keurig geregeld door een staf die doet alsof ze na een paar gesprekken weten wat jij in je verborgen kern wilt. Dat is gevaarlijke hoogmoed. Laat de huiver blijven. Mensen moeten niet te gemakkelijk naar ‘Lunteren’ kunnen gaan. De dood is veel te groot om te worden getemd.”

U was eerder kritisch over de NVVE en het burgerinitiatief ‘Uit Vrije Wil’, dat 70-plussers via een psycholoog toegang wil bieden tot een ‘laatstewilpil’.

„De nieuwe directeur heeft weinig talent om mensen aan zich te binden. Ze heeft de KNMG geschoffeerd, zodat er geen gesprek meer is. Met ervaren zelfdodingsconsulenten van De Einder heeft ze niet overlegd over dit plan. Kort na haar aantreden zijn drie ervaren bestuurders opgestapt. De NVVE heeft veel goodwill opgebouwd. Die kan ze snel verspelen. Eerst kwam een hype over dodelijke medicijnen op de website, waar fouten op staan. Toen kwam het opvallend vage initiatief ‘Uit Vrije Wil’. Nu is er een plan voor een levenseindekliniek, dat rammelt. De volgende mediastunt wordt de ‘laatstewilpil’. Het patroon is iets roepen wat choqueert, media-aandacht trekken en bij vragen zeggen dat het nog moet worden uitgewerkt. Het is stunten met aanbiedingen. Je wint er leden mee, maar degelijk beleid is het niet.”

‘Uit Vrije Wil’ probeert die ‘laatstewilpil’ juist te regulariseren.

„Ja, onder het mom dat aan zelf medicijnen verzamelen een luchtje zit. Ik kan mijn verbazing niet op dat dit strafbaar zou zijn. Je gaat eerst bij De Einder praten. Na enkele gesprekken krijg je dan het adres van een betrouwbare leverancier. Thuis achter je pc kun je ze op internet bestellen – dan heb je na drie maanden de spullen in huis. Een stuk touw kopen is makkelijker en net zo min strafbaar.”

‘Uit vrije wil’ zegt dat de arts die hulp geeft bij ‘voltooid leven’ strafbaar is en dat die wet dus anders moet.

„Dat is feitelijk onjuist. De toetsingscommissies hebben de afgelopen jaren alle gevallen waarbij artsen euthanasie bij normale ouderdomsklachten toepasten, aangemerkt als ‘zorgvuldig’. Dus ook bij blindheid, doofheid en slecht ter been raken. Die commissies accepteren nu dat als hoogbejaarde mensen niet meer kunnen doen wat hun leven nog zin gaf, dit ondraaglijk lijden kan zijn. Dan wordt de euthanasie beoordeeld als zorgvuldig. Ook de KNMG bevestigt dat normale ouderdomsklachten een medische grondslag voor hulp bij zelfdoding kunnen zijn. Het Brongersma-arrest is verdampt. De Euthanasiewet hoeft daarom niet te worden veranderd.”

Geldt het bezwaar tegen de arts in de kliniek niet ook voor de arts bij ‘Uit Vrije Wil’ die de pillen voorschrijft?

„Jazeker, nog veel sterker. Andere hulpverleners stellen vast dat iemand een weloverwogen en duurzame stervenswens heeft. Dan moet de arts dodelijke recepten uitschrijven. In het plan voor een kliniek heeft een arts nog een behandelcontact opgebouwd, althans op papier. Bij ‘Uit Vrije Wil’ gebeurt dat door anderen. De arts schrijft slechts recepten uit. Dit gaat in tegen de beroepsopvatting van alle artsen die ik ken.”

Als je straks naar die kliniek kunt, wat voegt ‘Uit Vrije Wil’ dan nog toe?

„De kliniek maakt het wetsontwerp van ‘Uit Vrije Wil’ overbodig. Dat is wel pikant. Volgens de NVVE kunnen ouderen die klaar zijn met leven, straks in die kliniek terecht met hun zelf verzamelde doodspillen of voor begeleiding bij bewust versterven. Dat scheelt de Tweede Kamer een hoop werk aan wetswijzigingen.”

Hoe moet het dan?

„Laat de KNMG, samen met psychotherapeuten en geestelijk raadslieden, een netwerk opzetten van professionals die niet spastisch reageren op doodswensen, die er niet voor terugschrikken om mensen te wijzen op hun eigen verantwoordelijkheid voor levensbeëindiging, die hen niet het bos in sturen en die bij hen blijven. Ik doe mee.”

Een doodsdokter in de bossen, die komt er toch nooit?

„Ik ben niet zo optimistisch. Denk aan de Amerikaanse arts Kevorkian, die in zijn caravan meer dan honderd mensen op hun verzoek aansloot op zijn doodsmachine. Hij vond dat hij de mensheid een dienst bewees. Het debat in de VS komt niet meer goed. Dat is door hem zó gepolariseerd.”

U vreest een missionaris.

„Hier zijn ook publiciteitsbeluste artsen. Je kunt erop wachten.”

Naast de bekende plastisch chirurg…

„…heb je straks ook de doodmaakdokter die zegt dat hij het zelfbeschikkingsrecht volgt van de mensen. Gelukkig hebben we toetsingscommissies, die dan de inspectie en justitie waarschuwen. Alleen heeft de NVVE een heel groot procesfonds. Die vinden dat fantastische publiciteit, vrees ik. Die stukken in de kranten wachten ons nog, maar er zijn gelukkig barrières voordat een Dutch Kevorkian zijn gang kan gaan.”