Ode aan de aarzeling

De kunstcollectie van de Duitse verzamelaar Reinhold Würth omvat alleen al ruim zestig werken van schilder Markus Lüpertz. Die zijn nu in Den Bosch te zien.

Markus Lüpertz Dithyrambisch mit rotem Streifen, 1964 - 1965 Leimfarbe auf Leinwand 216 x 137 cm Inv. 3443 Foto: J. Littkemann, Berlin

Vergeet de ivoren toren waar kunst in alle rust bekeken wordt, het hypermoderne museumgebouw met hoogwaardige faciliteiten voor filmvoorstellingen, hedendaagse performances en zalen met uitgekiende klimaatsystemen en lichtinstallaties. Nee, de charme van de van oorsprong Duitse Kunstlocatie Würth – op een van de verste uithoeken van een bedrijventerrein in Den Bosch – zit hem in de combinatie van twee dingen: haar ietwat kneuterige laagdrempeligheid én haar excellente kunst. Particuliere Nederlandse verzamelaars kunnen er een voorbeeld aan nemen.

De laagdrempeligheid bij Würth houdt niet alleen in dat de tentoonstellingen voor iedereen gratis toegankelijk zijn, maar ook dat ze in het hart van een volledig functionerend bedrijf zijn geïntegreerd. Loop je rond het middaguur bij Würth binnen, dan waait je een geur tegemoet van champignonsoep en warme broodjes uit de open personeelskantine een verdieping hoger, dan klinkt er gelach, wordt er gesleept met computers, tafels en stoelen, lopen vertegenwoordigers in en uit, en is er na afloop van de tentoonstelling gewoon slappe koffie uit de bedrijfsautomaat.

Het is de bedrijfsfilosofie van de man die Würth vanaf de jaren vijftig van de vorige eeuw uitbouwde van een Zuid-Duits eenmanszaakje in schroeven en moeren tot de montage- en bevestigingsgigant die het nu is, met vestigingen in meer dan 85 landen. Reinhold Würth, inmiddels de zeventig dik gepasseerd en teruggetreden uit de dagelijkse leiding van het bedrijf, vindt dat werknemers beter presteren in een ‘bevrijdende’ omgeving. Koppel dit aan zijn meer dan grote voorliefde voor hedendaagse kunst en het idee is geboren voor niet één particulier museum, maar een stuk of tien in onder andere Duitsland, België, Spanje, Denemarken, Noorwegen en ook Nederland.

Op die plekken wordt niet de minste kunst getoond. De verzameling van Würth bestrijkt bijna de hele twintigste eeuw, en bevat inmiddels meer dan veertienduizend werken van kunstenaars als Max Ernst, Picasso, Chagall, Arp, Christo, Baselitz, Lüpertz, Kiefer, Rainer en vele andere, ook jongere kunstenaars. Een collectie zo professioneel als deze heeft zwaartepunten, en de in Tsjechië geboren maar in Duitsland opgegroeide Markus Lüpertz (1941) is er één van. Meer dan zestig werken bezit Würth inmiddels van de Duitse alleskunner, voor wie elke term waarin de kunstgeschiedenis hem heeft bijgeschreven – neo-expressionist, Neue Wilde – te beperkt is.

Dat blijkt op de mooie solotentoonstelling in Den Bosch, waar een overzicht is te zien van de thema’s en motieven die Lüpertz de afgelopen vijftig jaren als schilder, tekenaar en beeldhouwer bezighield. Würth kocht zijn eerste werk van Lüpertz in 1983, toen deze lesgaf op de zomeracademie in Salzburg en de muziek van Mozart vertaalde in mysterieuze ensembleschilderingen. Van daaruit kocht Würth ‘terug’ naar de jaren zestig – toen Lüpertz zijn onovertrefbare, abstracte ‘Dithyrambische schilderijen’ maakte – en hij volgde de kunstenaar naar nu. Een van de laatste aankopen is het kolossale, allegorische vierluik Morgen/Mittag/Abend/Nacht of Abschied/Überfall/Heiliger Samariter/Ankunft an der Herberge uit 2009.

Van de vroege werken vormt het Dithyrambisch mit rotem Streifen uit 1964 een hoogtepunt. In dit doek laat de nog jonge Lüpertz zien waar het hem altijd om zal gaan. Lüpertz verleidt de toeschouwer met vormen die onbekend zijn maar toch in een verre uithoek van je gedachten bekend lijken. Met behulp van verf die dik, dun, smeuïg, droog, vet en druipend wordt aangebracht, vraagt de kunstenaar je om de totaal onbekende ordening op het doek als volstrekt logische te aanvaarden, om op te gaan als het ware in de wellust van de vorm. Hetzelfde gebeurt bij een totaal abstracte waskrijttekening uit 1968 – een ode aan zowel aarzeling als trefzekerheid.

Hoeveel dit vroege werk ook verschilt van latere, figuratieve werken, het uitgangspunt blijft bij Lüpertz gelijk – zo blijkt op dit overzicht. Hij kan atmosferische landschappen schilderen (de prachtige, recente reeks Seelöwer Höhen), maar ook schitterende abstraherende portretten maken die een wirwar lijken van krassen en vlakken (de Männer ohne Frauen-reeks). En hij plaatst surrealistische, aan De Chirico verwante elementen in een vlak (de glanzende, zwarte Duitse helm waarmee Lüpertz vooral wordt geassocieerd). Steeds zie je dat het de kunstenaar gaat om meer dan de afbeelding alleen. Alles is steeds weer een poging om te doorgronden wat er gebeurt als met haast niets – verf, doek, penseel – een werkelijkheid wordt opgebouwd, ritme wordt geschapen, het één naast het ander wordt gezet. Echt of onecht, figuratief of abstract – oog in oog met Lüpertz’ werk doet dat er helemaal niet meer toe.

Markus Lüpertz – veelzijdige expressie uit de verzameling Würth. T/m 25 sept in Kunstlocatie Würth, het Sterrenbeeld 35, Den Bosch. Ma t/m vr 11-17u. Boek Markus Lüpertz: 35 euro. Inl: www.wurth.nl