Politiek midden omarmt nieuwe Obama

Obama’s State of the Union van vannacht was een aanzet tot samenwerking met het Republikeinse Congres. De Derde Weg wint aan invloed.

Tom-Jan Meeus

En zo treedt Barack Obama in de voetsporen van Bill Clinton; de ex-president die hij drie jaar terug in de campagne nog verachtte om zijn pragmatisme. De State of the Union die Obama vannacht uitsprak is een onverholen poging Clintons succes uit de jaren negentig te herhalen. Clinton moest, net als Obama nu, halverwege de eerste termijn samenwerken met een Republikeins Congres.

Naar het midden. Samenwerking zoeken. Proberen Republikeinen te dwingen tot compromissen die politiek riskant zijn. Daar was de jaarlijkse toespraak over de staat van de natie op geschreven. „En de kansen op nieuwe compromissen zijn groter dan veel mensen zich realiseren”, vertelde Bill Schneider gistermiddag op zijn kantoor in Washington. Hij was vele jaren senior White House correspondent van CNN. Nu is hij als onderzoeker verbonden aan The Third Way, een kleine groep academici wier invloed de laatste maanden sterk toeneemt.

Het referentiekader van de groep is ‘De Derde Weg’, het compromis tussen arbeid en kapitaal dat Clinton en Tony Blair in de jaren negentig omarmden. Nieuw realistisch links. Niet toevallig omringde Obama zich de laatste weken met adviseurs uit die denkwereld. Zo trad zijn nieuwe stafchef Bill Daley (afkomstig van de bank JP Morgan Chase) de laatste jaren op als een van de financiers van de Third Way. In de jaren negentig werkte dezelfde Daley voor Clinton menig compromis met de Republikeinen uit.

De invloed van The Third Way bleek gisteren ook in een ander opzicht. Voor het eerst sinds een eeuw zaten Democraten en Republikeinen door elkaar terwijl ze de toespraak van de president beluisterden. Door de beschieting in Tucson van de gematigde Democraat Gabrielle Giffords (die overigens erevoorzitter van The Third Way is) staan politici onder druk zich minder vijandig tegenover elkaar te gedragen. Vandaar dat The Third Way het idee lanceerde. Bijna alle Congresleden deden mee. „Pragmatisme en compromis hebben ineens de wind in de rug.”

Obama, die sinds het drama in Tucson in populariteit steeg, pinde Congresleden meteen vast op dit vertoon van broederschap. „Het gaat er niet om of wij hier vanavond bij elkaar kunnen zitten”, zei hij. „Het gaat erom of we morgen samen kunnen werken.”

Voor Republikeinen kan dit gemakkelijk verkeerd aflopen. Obama schoof gisteren op in hun richting. Hij staat open voor lagere bedrijfsbelastingen, is bereid de federale uitgaven voor vijf jaar te bevriezen, en kondigde nieuwe vrijhandelsverdragen met enkele Latijns-Amerikaanse landen aan. Tegelijk repte hij met geen woord over linkse thema’s als klimaatverandering of Guantánamo Bay. Hij suggereerde zelfs dat hij zijn nieuwe zorgwet zou willen aanpassen.

Hoe hard deze toezeggingen zijn, is de vraag. In de meeste formuleringen was – net als vroeger bij Clinton – een uitweg ingebouwd. En over de terugdringing van het overheidstekort bleef de president opmerkelijk vaag.

Maar het politieke klimaat is door ‘Tucson’ zozeer veranderd, zegt Schneider, dat Republikeinen bijna wel met de president in zee moeten. Clinton sloot in de jaren negentig grote compromissen met over terugdringing van het overheidstekort en hervorming van de bijstand. Maar dit gebeurde pas nadat de Grand Ol’ Party (GOP) onder leiding van toenmalig voorzitter Newt Gingrich (Huis van Afgevaardigden) zich zo compromisloos opstelden dat de federale regering tweemaal op slot ging. Een van Gingrich’ secondanten was destijds John Boehner, de voorzitter van het Huis die nu zaken met Obama moet doen.

„Boehner wordt geen Gingrich, dat geef ik je op een briefje”, zegt Schneider. Hij weet dat een nieuwe sluiting van de federale regering zich onmiddellijk tegen hem zou keren: de waardering voor de president staat weer boven de 50 procent, die voor het Congres is gedaald tot beneden de 30 procent. „Boehner heeft niet zoveel keus: hij móet compromissen sluiten.”

En snel. Eind maart moet het Congres het schuldenplafond verhogen, omdat de federale regering anders geen geld meer kan uitgeven. De meeste Tea Party-vertegenwoordigers in de GOP zijn tegen verhoging van het schuldplafond. Een compromis met de president betekent voor Boehner diepe verdeeldheid in de eigen partij. „Een mijnenveld”, zegt Schneider. Het bleek gisteren al toen de Republikeinen in hun rituele reactie op de State of the Union met twee tongen spraken. Eerst kwam de formele respons van de partij, daarna die van de Tea Party.

Veel Tea Party-politici hebben nog niet door hoe snel het wind in Washington kan draaien, zegt Schneider. Het drama in Tucson heeft de conservatieve beweging volgens hem geschaad: de populariteit van Palin, gezicht van de Tea Party, is in korte tijd gekelderd, en de behoefte aan een minder vijandig debat is mede een reactie op de agressieve actiemethoden van de Tea Party. „Het momentum is verschoven naar The Third Way van Bill Daley en Gabby Giffords.”

Tot welke inhoudelijke compromissen dit de komende maanden leidt is moeilijk aan te geven, zegt Sean Gibbons. „Maar het is goed om te bedenken wat Bill Clinton na zijn eerste jaar samenwerking met Republikeinen zei, in de State of the Union van 1996: „The era of Big Government is over”.