Ontheemde oorlogskinderen keren terug als advocaat

Kon Kelei heeft sinds kort een advocatenpraktijk in een dorpje aan de Nijl. Agnes Ocitti bemiddelt bij conflicten in Noord-Oeganda. Oorlog verdreef hen ooit uit hun land.

Agnes Ocitti werd op haar veertiende ontvoerd door Afrika’s wreedste rebellenbeweging en sjouwde drie maanden door de bush in Noord-Oeganda. Dat was in 1996.

Kon Kelei werd rond zijn vijfde door zijn ouders onder dwang afgestaan aan het rebellenleger in Zuid-Soedan. In de woestijn van Ethiopië kreeg hij anderhalf jaar militaire training. Daarna ontsnapte hij en doolde jaren rond in Zuid-Soedan. Dat gebeurde vanaf eind jaren tachtig.

Nu zijn Agnes Ocitti en Kon Kelei allebei jurist – ze studeerden in Nederland. Ze zijn teruggekeerd naar het gebied waaruit ze ooit ontsnapten.

Kelei (28) runt sinds twee maanden zijn eigen advocatenpraktijk in Bor, een verzameling rieten hutten en golfplaten winkeltjes langs de Nijl. Hij draagt een krijtstreeppak en een riem van Calvin Klein. Terwijl hij in het Dinka, de lokale taal, met mannen en vrouwen in traditionele kledij praat, slenteren koeien en geiten voorbij. Binnen staan vier plastic stoelen voor bezoekers, Keleis bureau staat achter een groen-wit laken.‘Gak advocatenkantoor’ staat in het Engels en Arabisch op een houten bord boven de deur van zijn kantoor, een keet van beton. Gak is zijn geboortedorp, een stukje buiten Bor. Daar laat Kelei van zijn nieuwe geld een school bouwen. „Andere jongens hier die soldaat zijn geweest hebben nooit zo’n kans in Nederland gehad”, zegt hij over zijn drijfveer om terug te keren naar Zuid-Soedan.

Agnes Ocitti (29) helpt bij het oplossen van ruzies over grondbezit tussen plattelandsbewoners rond Gulu, vijfhonderd kilometer zuidwaarts, in Noord-Oeganda. Gulu bloeit op sinds het Verzetsleger van de Heer (LRA) vijf jaar geleden met militair geweld de grens met Congo over werd gejaagd. Banken, winkeltjes en kroegen duiken op langs de stoffige, rastervormige straten. Alleen de ingenieurs uit China zoeken na een dag werken meteen hun kamers op.

De ruzies die Ocitti oplost hangen samen met het LRA-conflict: sinds de rebellen weg zijn, keerden tienduizenden Noord-Oegandezen uit ontheemdenkampen terug. Ze troffen buren of vreemden op hun landbouwgrond. „Ik ben trots dat ik nu bijdraag aan oplossingen na het conflict waarvan ik ooit deel uitmaakte”, zegt Ocitti.

Terugkeerders als Kelei en Ocitti zijn uitzonderingen. Kindsoldaten waren er tienduizenden in Afrika. In Zuid-Soedan en Noord-Oeganda, maar ook in Congo, Liberia, Sierra Leone en Ivoorkust. Kinderen zijn aantrekkelijke soldaten. Kinderen kennen minder angst, zijn vingervlug. Wie de oorlog overleeft, loopt grote kans verstoten te worden door de eigen gemeenschap. Internationaal zijn er voor sommige ex-kindsoldaten carrièrekansen. Er bleek publiek te zijn voor verhalen van Ismael Beah uit Sierra Leone en Valentino Achak Deng uit Zuid-Soedan, geboekstaafd in A long way gone en What is the what.

In Nederland geniet Kon Kelei enige bekendheid als raadgever van Marco Borsato voor diens film Wit licht, over kindsoldaten. Hoe ontsnapten Kelei en Ocitti?

Kon Kelei werd eind jaren tachtig aan het Zuid-Soedanese Volksbevrijdingsleger (SPLA) meegegeven omdat het SPLA dreigde het vee van zijn ouders te doden. Het SPLA vocht in het christelijk-animistische zuiden tegen het islamitisch-gearabiseerde noorden van Soedan. De oorlog, van 1983 tot 2005, kostte naar schatting twee miljoen mensen het leven.

Kelei liep in vijftien dagen naar Ethiopië waar hij met twintigduizend jongeren een trainingskamp bouwde. Terwijl leeftijdgenoten elders naar school gingen, leerde hij een AK-47 schietklaar maken. Na anderhalf jaar deserteerde hij. „Ik schaamde mij voor mijn vlucht. Ik houd mijzelf voor dat mijn motief om te deserteren was: leren, leren, leren.”

Na zijn zwerftocht trok hij naar de noordelijke stad Khartoum. Op de middelbare school kwam het noordelijke leger hem halen om te vechten tegen het SPLA. „Tegen mijn familie. Dat weigerde ik.”

Mensensmokkelaars bezorgden hem een plek op een vrachtschip in Port Soedan. In juni 2000 arriveerde Kelei in Rotterdam. In 2002 werd hij erkend als vluchteling. Hij kreeg studiefinanciering in Nijmegen.

Agnes Ocitti werd in 1996 met 138 andere meisjes van de St. Mary’s School in het dorp Aboke ontvoerd door het LRA. De rebellenbeweging van Joseph Kony zegt de regering van Oeganda te willen omverwerpen maar heeft vooral een reputatie opgebouwd met het ontvoeren en hersenspoelen van kinderen. De LRA-strijders zijn berucht om het afsnijden van neuzen, oren en lippen bij hun slachtoffers. Honderdnegen meisjes werden meteen na de ontvoering vrijgelaten; de dertig anderen onder wie Ocitti moesten mee.

Vijf meisjes overleefden de ontvoering niet. De laatste die vrijkwam had dertien jaar in de bush gezeten. Ocitti wist als eerste te ontsnappen, na drie maanden. Zij had eerder wel een medegevangene moeten doodslaan. Het LRA breekt met zulke opdrachten het verzet onder zijn gijzelaars.

Vrienden betaalden haar studie rechten in Kampala, de hoofdstad van Oeganda. In 2007 kon ze stage lopen bij het Internationale Strafhof in Den Haag en rechten studeren in Utrecht. Het Strafhof had in 2005 arrestatiebevelen uitgevaardigd tegen Kony en zijn commandanten wegens hun terreur in Noord-Oeganda. „Mijn periode als gijzelaar heeft bij mij de drang losgemaakt om mensenrechtenadvocaat te worden”, zegt Ocitti.

Kelei denkt nog regelmatig terug aan zijn oude leger. In zijn kleine kantoor in Bor hangt een kalender met John Garang. „Vrijheidsstrijder”, staat daar op. Garang, in 2005 overleden, was de leider van het SPLA dat van hem een kindsoldaat maakte. „Het SPLA heeft mij misbruikt als soldaat, ze hebben mij mijn jeugd ontnomen”, zegt Kelei. Maar hij vindt ook dat Garang Zuid-Soedan tegen de Arabieren beschermde. „Garang had de keuze tussen erg en erger: kinderen rekruteren of verliezen van het Noorden.”

Kelei doceert in Bor rechten aan de in 2007 geopende universiteit, gehuisvest in een rode container. Tussen de circa tachtig studenten zitten veel ex-kindsoldaten. Boven Keleis bureau hangt een bordje, ‘Oost West, Nijmegen Best’. Kelei stemde deze maand voor onafhankelijkheid van Zuid-Soedan, net als verreweg de meeste andere Zuid-Soedanezen.