Hij kan nu weer punten scoren bij de Russen

Terreur leidt de aandacht af van de andere problemen in Rusland.

„De populariteit van Poetin daalt door slechte economie”, meent publicist Nekrasov.

De aanslag op de luchthaven Domodedovo schept een „uitzonderlijke” situatie in Rusland, waarvan premier Poetin „politiek profijt” zal hebben. Dat zegt de Russische regisseur en publicist Andrej Nekrasov, internationaal vermaard om zijn kritische documentaires over Poetins Rusland. In een daarvan, Ongeloof (2004) liet Nekrasov Russische inlichtingenspecialisten aan het woord die Poetin, dan president, ervan betichten in 1999 aanslagen in Moskou te hebben georganiseerd om zich als redder van de natie op te werpen in de verkiezingscampagne. Kort daarna veroverde Poetin het presidentschap.

Theorieën over de betrokkenheid van Poetin bij de aanslagen zijn nooit bewezen, maar de Russen raken er niet over uitgesproken.

Nekrasov trekt nu meteen een vergelijking tussen Domodedovo en de bomaanslagen van 1999. Als meedogenloze bestrijder van terroristen kan Poetin ook nu weer belangrijke punten scoren bij de bevolking, schrijft Nekrasov in een e-mail. Een terreurdreiging leidt ook de aandacht af van andere problemen in het land.

Poetin heeft er alle belang bij zijn positie dringend te versterken, legde de filmer en publicist enkele dagen vóór de aanslagen al uit in een gesprek met deze krant, in Den Haag. Nekrasov was daar om op het Writers Unlimited Festival een prijs in ontvangst te nemen.

Volgens Nekrasov daalt de populariteit van Poetin door de dramatische economische toestand in het land. De werkloosheid stijgt snel, de armoede is groot en ondertussen blijft de corrupte elite zich verrijken dankzij Poetin. „Er is grote ontevredenheid”, zegt hij. „En niet alleen bij de oppositie, maar ook bij de mensen op wie het Kremlin normaal gesproken steunt, de nationalisten.”

Nekrasov wijst op de rellen in Moskou, in december, van duizenden voetbalsupporters en rechts-extremisten. „De politie, die doorgaans elk protest van de oppositie neerslaat, durfde niet in te grijpen. Niet alleen omdat de hooligans zo talrijk waren, maar ook omdat de agenten niet wilden vechten met mensen die ‘Rusland voor de Russen’ riepen. Dan moesten ze hun spiegelbeeld in elkaar slaan.”

Nekrasov heeft goede contacten bij wat hij zelf steevast „de elite” noemt: de kring van „superrijke” zakenlieden die zelf buiten de politiek blijft maar wel grote invloed heeft en wiens steun cruciaal is voor Poetin.

„De elite is bang voor onrust”, zegt Nekrasov. Door een opstand, zoals in Tunesië, zouden „fortuinen verloren gaan”. En dat betekent risico voor Poetin. „De elite is bereid om iedereen te offeren voor het eigen behoud. Ook de premier. Sommigen in de elite denken al na over een vervanger die acceptabeler is voor de mensen.”

Volgens Nekrasov groeit de hoop bij de oppositie. Oppositieleiders als Boris Nemtsov geloven dat ze aan de macht kunnen komen, dat de elite hen zal uitkiezen als vervanger voor Poetin, omdat zij acceptabeler zijn, ook voor de intelligentsia.

„Ik bewonder hen daarom, maar zelf ben ik sceptischer. Ik denk dat het eerst nog erger wordt voor er verbetering komt. Er zijn geruchten dat Poetin zelf weg wil, omdat hij moe is en toch al een fortuin heeft verdiend. Maar ik denk dat hij niet weg kan. Dan moet hij moeilijke vragen beantwoorden. In Rusland zijn er mensen die hem voor het Internationaal Strafhof willen slepen. Poetin zelf zal in 2012 gewoon willen meedoen aan de verkiezingen, en die winnen. Dan mag hij tot 2020 blijven. Hij zal bereid zijn tot alles om de macht te behouden, zelfs tot een nieuwe oorlog op de Kaukasus.”

Het grootste deel van de elite wil nog niet van Poetin af, denkt Nekrasov. „Ze mogen soms verdeeld zijn, bijvoorbeeld over Michail Chodorkovski maar over het algemeen vormen ze een hechte eenheid. Ze willen nog geen procent van die macht, van hun geld kwijtraken.”

De grootste dreiging voor Poetin komt van de straat, volgens Nekrasov. Juist daar is het voortbestaan van angst, door aanslagen en geweld, cruciaal. Veel Russen zijn passief en hebben geen zin in of tijd voor demonstraties. „Maar niemand is bang. En angst, dat is een manier om de mensen echt onder controle te houden, net als terreur, religie of een communistische ideologie. Zonder angst kan een kleine demonstratie onverwachts uitgroeien tot iets groots, krijg je een sneeuwbaleffect. En als de economische situatie blijft verslechteren, kan het ineens snel gaan.”