De politiemissie naar Kunduz is de eerste politieke test voor Rutte

Deze week debatteert de Tweede Kamer over een nieuwe missie in Afghanistan. Het kabinet-Rutte wil in totaal 545 man uitzenden naar de noordelijke provincie Kunduz, om daar politieagenten op te leiden. De kwestie is de eerste majeure politieke test voor premier Rutte. Hij is voor parlementaire steun afhankelijk van de oppositie. Gedoogpartner PVV sloot instemming met een Afghanistanmissie al bij het maken van coalitieafspraken uit. Het kabinet-Balkenende viel begin vorig jaar door onenigheid tussen CDA en PvdA over het verlengen van de militaire missie in Uruzgan.

1Welke rol heeft de Tweede Kamer?

Formeel kan de regering zonder de goedkeuring van de Tweede Kamer besluiten over het uitzenden van militairen „ter handhaving of bevordering van de internationale rechtsorde’’. Dat staat in artikel 100 van de Grondwet. Maar het is een ongeschreven regel dat een regering zulke besluiten niet neemt zonder meerderheid in de Tweede Kamer. Volgens hetzelfde grondwetsartikel moet de regering ook vooraf inlichtingen aan het parlement verstrekken. Nadat de Tweede Kamer aanstaande woensdag en donderdag over het regeringsvoornemen heeft gedebatteerd, laten de woordvoerders van de fracties – vaak de fractievoorzitters - weten of ze akkoord gaan met het kabinetsbesluit. Het is aan de regering te om te bepalen of het voorgenomen besluit wordt doorgezet.

2Wat zijn de belangrijkste vragen die in de Kamer leven?

Veel fracties willen zekerheid dat de Nederlandse trainers alleen worden ingezet om Afghaanse agenten op te leiden en niet in gevechtsacties. Bovendien moet voorkomen worden dat het een verkapte militaire opleiding wordt. Tevens bestaan er zorgen over corruptie binnen het politieapparaat. En er zijn veel vragen over de veiligheid van de Nederlandse troepen in Kunduz. Hoe is deze gegarandeerd?

3Wat is Kunduz voor gebied?

Een noordelijke provincie van Afghanistan, die grenst aan Tadzjikistan. De plaatselijke verhoudingen zijn complexer dan in het zuidelijke Uruzgan. Daar wonen vooral Pashtun. In Kunduz, dat ooit floreerde door katoenhandel, wonen meer groepen. Eerst vooral Tadzjieken en Oezbeken, maar daar brachten de Pashtun-koningen na 1890 verandering in. Door kolonisatie werden Pashtun de meerderheid – althans volgens sommige tellingen. Oezbeken en Tadzjieken grepen de macht nadat de Talibaan waren verjaagd in 2001. Zij zien Pashtun veelal als sympathisanten van de Talibaan.

4Is het volgens de Afghanen veilig in Kunduz?

Ja, maar, zeggen ze er meteen bij, de vraag is voor hoe lang. Afgelopen zomer verloren Tadzjiekse en Oezbeekse leiders en hun milities veel gebied. Anderen milities en de Talibaan richtten schaduwbesturen op. Daarop herstelden de Amerikanen de rust met ‘schoonveegacties’. In de winter zijn er sowieso minder confrontaties, door het weer. Maar de strijd tussen de milities is niet opgelost. Bovendien leidt de florerende drugshandel tot rivaliteit en zijn konvooien voor NAVO-kampen vaak doelwit van strijders.

5Kunnen de Nederlanders rekenen op een stabiele situatie?

Nee. De Amerikanen en Duitsers werken met Maulana Saydkhili.

Deze Tadzjiek behoort tot de Jamiat-partij, ooit onderdeel van de Noordelijke Alliantie. Ook de Nederlanders zullen zijn mannen trainen als de missie doorgaat. Hij geldt als de machtigste man van de provincie, en heeft een slechte reputatie gekregen als politiecommandant in andere noordelijke provincies.

De vrees is dat het verzet tegen hem toeneemt als ISAF hem carte blanche geeft.

6Wat onderscheidt de EUpol-missie van die van de NAVO?

In Kunduz traint ISAF (lees de Verenigde Staten) politiemannen in militaire acties. Amerikaanse Special Forces leiden milities op. De Duitsers trainen ‘echte’ agenten (vaak jongens) die in het hele land worden ingezet. De EU-politiemissie is nagenoeg onbekend in Kunduz: daar werkt nu één persoon. In Kabul werken ongeveer 350 civiele politietrainers en met de 45 die Nederland wil bijdragen, zou het de meeste agenten leveren. De verwachting is dat Nederland daarmee sturing kan geven aan deze missie.

7Welk het belang hebben de VS bij een Nederlandse missie?

De Amerikanen zien de missie als steun voor hun exit-strategie. Eerst veel Afghaanse politie en militairen trainen, en dan kunnen de eerste VS-troepen zich in 2014 terugtrekken. Eind 2011 moeten er 132.000 politieagenten zijn (nu zijn het er 122.000 volgens de Afghaanse autoriteiten). De VS blijven overigens lokale milities steunen. Nederland en andere EU-lidstaten zij hierop tegen. Critici zeggen dat de haast om te vertrekken en iedereen maar een korte training te geven, gevaarlijk is voor de kwaliteit van het Afghaanse veiligheidsapparaat.

8Hoe groot is de kans dat de Kamer het kabinet steunt?

Nog geen enkele fractie heeft ‘ja’ gezegd. Alle partijen hebben te maken met uitgesproken tegenstanders in de achterban. De coalitiefracties van VVD en CDA zijn tot nu toe het meest geneigd om akkoord te gaan. De 52 van de 150 zetels waarover beide partijen beschikken zijn lang niet voldoende. Gedoogpartner PVV is fel tegen. Ook SP en Partij voor de Dieren hebben zich steeds verzet. Voor de PvdA is de voorgestelde missie is zijn huidige vorm onbespreekbaar. Van de overige partijen is de coalitie het meest zeker van de steun van de SGP (2 zetels). Om een meerderheid te behalen moet de regering ook kunnen rekenen op D66 (10 zetels), ChristenUnie (5 zetels) en GroenLinks (10 zetels). Deze partijen staan niet onwelwillend tegenover de politiemissie. Maar de achterbannen van GroenLinks en ChristenUnie zijn in meerderheid tegen.

9Wat als er geen meerderheid is?

Het lijkt onwaarschijnlijk dat het minderheidskabinet in dat geval de trainingsmissie waarbij in totaal 545 man bij zijn betrokken , in de voorgestelde vorm zal doorduwen. Een mogelijk alternatief is dat het kabinetsbesluit fors wordt uitgekleed. Nederland zal zich dan bijvoorbeeld beperken tot het leveren van 40 trainers aan de Europese politiemissie EUPOL die zich richt op het trainen van kaderpersoneel in afgeschermde kazernes.