Nederland hoopt prestige te herwinnen

Volgende week besluit de Tweede Kamer of er een nieuwe missie naar Afghanistan gaat. Cruciaal is de steun van GroenLinks, een partij die verdeeld is over de kwestie. Toch diende juist GroenLinks met D66 in april vorig jaar een motie in die opriep tot de missie. Hoe kwam het idee voor die politiemissie tot stand? Wat gebeurde er daarna? Een reconstructie.

Weerzien in Washington

De kranten in het vliegtuig van Amsterdam naar Washington vinden gretig aftrek. Het is zaterdagochtend, 20 februari 2010. Nederland wordt wakker met het bericht dat om vier uur in de ochtend het vierde kabinet Balkenende is gevallen. Directe aanleiding voor de breuk: de onenigheid tussen de coalitiepartners CDA, PvdA en ChristenUnie over voortzetting van de Nederlandse militaire missie in Uruzgan.

Aan boord van het vliegtuig naar de Amerikaanse hoofdstad zit Lo Casteleijn, hoofddirecteur algemene beleidszaken van het ministerie van Defensie. Hij is de ambtelijke rechterhand van de minister.

Casteleijn is op weg naar een ‘high level seminar’ in Washington over de toekomststrategie van de NAVO. Alle belangrijke spelers binnen het bondgenootschap zullen er zijn: NAVO-secretaris-generaal Anders Fogh Rasmussen, de Amerikaanse minister van Buitenlandse Zaken Hillary Clinton, haar collega van Defensie, Robert Gates, de Amerikaanse ambassadeur bij de NAVO, Ivo Daalder, en de Amerikaanse veiligheidsadviseur James Jones.

Casteleijn is al lang van tevoren gevraagd een van de werkgroepen voor te zitten. Een eervolle taak. Nederland is binnen de NAVO nog altijd een gerespecteerd lid. Of was? Dat is de vrees van de ook in Washington aanwezige Rob de Wijk, directeur van het The Hague Institute for Strategic Studies, een denktank voor internationale veiligheidsvraagstukken. Hij ergert zich mateloos aan het binnenlandse politieke gechicaneer rondom het Nederlandse aandeel in de NAVO-operatie in Afghanistan. Een operatie die wordt beschouwd als de „lakmoesproef” voor het bondgenootschap. „We hebben het als Nederland echt verbruid”, roept hij tegen iedereen die het horen wil.

Vlak voordat De Wijk op zondag naar Washington afreisde, had hij nog een telefoontje gekregen van zijn D66-partijgenoot Laurens Jan Brinkhorst. Daarin toonde de oud-minister zich zeer bezorgd. „Zo kunnen we Nederland toch niet laten marginaliseren”, zei hij. Hij vraagt De Wijk of hij via zijn internationale netwerk kan onderzoeken of schadeherstel mogelijk is. Maar eerst belt De Wijk nog een partijgenoot, D66-fractievoorzitter Alexander Pechtold. Moet ik eens wat gaan proberen, vraagt hij. „Doen”, zegt Pechtold.

Die gelegenheid dient zich al direct aan in Washington: er is daar voldoende ruimte voor informele gesprekken. De Wijk praat onder anderen met Rasmussen, met de Nederlandse Amerikaan Daalder, en met de Nederlandse ambassadeur bij de NAVO, Frank Majoor.

Het woord EUPOL valt. Dat is de door de Europese Unie gecoördineerde politie-opleidingsmissie in Afghanistan die een kwijnend bestaan leidt. Van de vierhonderd opleiders die de Europese Unie in 2007 had toegezegd, moeten er nog steeds zo’n honderd worden gevonden. Maar, zo wordt De Wijk in Washington duidelijk gemaakt, de NAVO – goed voor ruim 130.000 man in Afghanistan – werkt steeds meer en steeds beter samen met EUPOL. Hij weet genoeg: EUPOL. Nog vanuit Washington belt De Wijk naar Nederland met Mariko Peters, Tweede Kamerlid voor GroenLinks. „We moeten snel praten”, zegt hij.

Mariko Peters’ passie

Mariko Peters komt na de verkiezingen van november 2006 in de Tweede Kamer. Ze heeft een niet alledaagse achtergrond voor een GroenLinkser: ze was diplomaat. Van 2004 tot begin 2006 werkt ze eerst als ambassadesecretaris, later als plaatsvervangend ‘chef de poste’ op de Nederlandse ambassade in de Afghaanse hoofdstad Kabul. Daarna wordt zij door Nederland ‘uitgeleend’ aan de Afghaanse minister van Buitenlandse Zaken als adviseur.

In november 2007, als de Nederlandse militairen inmiddels ruim een jaar actief zijn in Uruzgan en hun opbouwmissie zich steeds meer ontwikkelt tot een vechtmissie, presenteert Peters namens GroenLinks „een alternatieve strategie voor Afghanistan”. De partij stemde begin 2006 vanwege het militaire karakter tegen de uitzending van Nederlandse militairen naar Uruzgan. Met de notitie wil Peters laten zien dat er andere manieren zijn om Afghanistan op te bouwen. De VN moeten een leidende rol krijgen bij de wederopbouw, de NAVO moet zich meer toeleggen op het trainen van Afghaanse veiligheidstroepen en de Europese politiemissie moet drastisch worden uitgebreid.

Peters concentreert zich vooral op EUPOL. Er gaat geen Kamerdebat over Afghanistan voorbij of zij vraagt aandacht voor dit Europese project. Ze doet dat ook op de Amerikaanse ambassade in Den Haag, blijkt uit een van de vorige week uitgelekte ambtsberichten.

Pact van twee partijen

Terug uit Amerika neemt Rob de Wijk in Den Haag contact op met Mariko Peters en met D66-leider Alexander Pechtold. GroenLinks en D66 kunnen samen iets doen, is zijn overtuiging. Wat de twee partijen bindt is dat ze beide tegen de uitzending van Nederlandse militairen naar Uruzgan waren, beide in de oppositie zitten, beide uitgesproken pro-Europees zijn en beide een afkeer van de PvdA ontwikkelen. „Die partij zegt alleen maar dogmatisch nee”, verzucht Peters in die tijd.

De leiders van D66 en GroenLinks, Alexander Pechtold en Femke Halsema, kunnen zeer goed met elkaar overweg. Met verkiezingen en een daarop volgende kabinetsformatie in aantocht willen zij zich aanvoerders van verantwoordelijke, internationaal georiënteerde partijen tonen. Hoe kan dat beter bewezen worden dan met Afghanistan, een onderwerp waar het vorige kabinet aan ten onder is gegaan?

De opening ligt in Brussel. Peters gaat in de Europese wijk naar de gebouwen van de EU. Ze praat onder anderen met het Nederlandse hoofd van de EUPOL-missie, Kees Klompenhouwer. Rob de Wijk trekt naar de periferie van Brussel waar het NAVO-hoofdkwartier is gevestigd. Hij ontmoet de Amerikaanse NAVO-ambassadeur Ivo Daalder, die hij al dertig jaar kent, en de Brit Jamie Shea, naaste adviseur van secretaris-generaal Rasmussen.

EUPOL, oftewel een politietrainingsmissie, blijft het trefwoord van hun inspanningen. Maar wel in de wetenschap dat de NAVO hiermee niet in de steek wordt gelaten. EUPOL kan niet zonder NAVO, blijkt steeds meer. Langs deze lijn bereiden GroenLinks en D66 een initiatief voor dat ze in april willen lanceren. Tegelijk maken beide partijen ook een politieke afspraak. Zij zullen zich niet uit elkaar laten spelen. „Samen uit, samen thuis”, zegt Alexander Pechtold.

Sms’jes van de VVD

In de Thorbeckezaal van de Tweede Kamer, bestemd voor commissievergaderingen, zitten de demissionaire ministers Verhagen (Buitenlandse Zaken, CDA) en Van Middelkoop (Defensie, ChristenUnie) ontspannen achterover. Hetzelfde geldt voor de hen vergezellende ambtenaren. Het is donderdagavond 15 april. De Tweede Kamer vergadert nog maar sporadisch sinds het kabinet demissionair is. Er is over de stand van zaken in Afghanistan weliswaar een overleg met de regering aangekondigd, maar de negen aanwezige Kamerleden van de commissies voor Defensie en Buitenlandse Zaken debatteren vooral met zichzelf. Als GroenLinks en D66 hun plan presenteren – een onderzoek naar een politietrainingsmissie – trekt VVD-Kamerlid Han ten Broeke alle registers open. „Leunstoelgeneraals”, zegt hij. „De partijen die beide op Defensie willen bezuinigen gaan nu een initiatief nemen.” En: „Ze staan in een keuken waar ze niet thuishoren.” De voorzitter roept hem tot de orde. „Het is geen verkiezingsdebat, mijnheer Ten Broeke.”

Elders in het gebouw luistert VVD-Kamerlid Atzo Nicolaï, belast met de portefeuille Buitenlandse Zaken, via het interne circuit mee met het debat. Hij vindt het plan zoals dat door Peters wordt verwoord eigenlijk wel interessant. Het betreft vijftig Nederlandse trainers voor vijf nog door EUPOL op te richten regionale politietrainingscentra in Afghanistan. Daar zouden nog 200 tot 250 man bewaking bij moeten komen. Ook hoort Nicolaï Peters zeggen dat de EU „goed samenwerkt met de NAVO”. Er moet verder over worden nagedacht, vindt Nicolaï. Nog tijdens het debat roept hij partijgenoot Han ten Broeke via sms’jes op zijn toon te matigen.

Demissionair minister Verhagen heeft het over een „interessant idee. Ik zou de fracties willen oproepen voort te gaan op de weg van hun creativiteit”. De PvdA’er Martijn van Dam ruikt onraad en vertolkt die ook: „Op het moment dat minister Verhagen het voorstel van GroenLinks en D66 bijzonder interessant noemt, krab ik mij achter de oren.”

Het overleg met de andere partijen komt op gang. Grootste discussiepunt is: hoe militair wordt de missie? Afgezien van SP, PVV en Partij voor de Dieren, willen alle partijen meedenken. Ook de PvdA. Als het maar om politiemensen gaat, en als het opleiden maar buiten Uruzgan gebeurt, zegt Martijn van Dam. Bij de VVD is Atzo Nicolaï het aanspreekpunt. Die onderhoudt tevens contact met Maxime Verhagen. Ook diens topambtenaar Pieter de Gooijer kijkt mee. Teksten voor een motie gaan tot vlak voor het begin van de Kamervergadering over en weer. Er lijkt brede consensus over een tekst te bestaan. Om een extra signaal af te geven zal de motie zelfs door alle partijen die voor zijn, worden ondertekend, is de afspraak. Maar als de handtekening van de PvdA moet worden gezet, is Martijn van Dam nergens te bekennen. Hij is afgehaakt. De motie laat toch te veel ruimte om er militaire missie van te maken, zegt hij later. D66 en GroenLinks zijn woedend.

Om de VVD mee te krijgen, moet Mariko Peters in de Kamer nog wel even een gerepeteerd vraag-en-antwoordspel met Atzo Nicolaï opvoeren. Nicolaï wil de motie zo ruim mogelijk kunnen interpreteren. Dus vraagt hij Peters of de motie zo kan worden gelezen dat deze training buiten EUPOL niet uitsluit en geen beperkingen stelt aan waar en hoe wordt getraind. Peters antwoordt op alle vragen bevestigend. En de volgende dag wordt de motie aangenomen, met steun van GroenLinks, D66, CDA, VVD, ChristenUnie en SGP. Tegen stemmen PvdA, SP, PVV en Partij voor de Dieren.

Op zoek naar een kabinet

Het is volop zomer als informateur Uri Rosenthal op 25 juni zijn eindverslag aan koningin Beatrix aanbiedt. Hij stelt voor een onderzoek te starten naar de vorming van een kabinet uit „het brede midden”. VVD, PvdA, CDA, GroenLinks en D66 komen hier voor in aanmerking. Politiek Den Haag zit volop in de kabinetsformatie. Een brief van de demissionaire ministers Verhagen en Van Middelkoop over het gevraagde onderzoek naar een politietrainingsmissie zorgt voor teleurstelling bij Mariko Peters. „Een besluit over een eventuele nieuwe missie wacht op het aantreden van een nieuw kabinet”, schrijven de ministers. Het Kamerlid reageert korzelig. „De wereld wacht niet op de uitkomst van de formatiebesprekingen”, zegt zij tegen de Volkskrant.

Als enkele weken later GroenLinks zelf mee doet aan de kabinetsformatie in een poging een ‘Paars Plus kabinet’ samen met VVD, PvdA en D66 te formeren, komt de mogelijke politiemissie kort ter sprake. Tot verrassing van de onderhandelaars van GroenLinks en D66, Femke Halsema en Alexander Pechtold, definieert de PvdA het beladen onderwerp niet direct als „zeer lastig”. Blijkbaar de invloed van de nieuwe leider Job Cohen, veronderstellen zij. „Voor het binnenhalen van een kerstgratificatie in de bijstand is de PvdA bereid het verzet tegen een politiemissie onmiddellijk op te geven”, wordt er gegrapt.

Kort daarna hoeven de partijen er niet meer over te praten. De besprekingen over Paars Plus zijn mislukt. VVD en CDA gaan proberen met gedoogsteun van de PVV een minderheidskabinet te formeren. Tijdens deze onderhandelingen wordt afgesproken dat de PVV het recht krijgt tegen een kabinetsvoorstel over een nieuwe missie in Afghanistan te stemmen. Het betekent dat het minderheidskabinet in aanbouw voor het verkrijgen van een meerderheid in elk geval is aangewezen op de oppositie.

Ruttes ragfijne spel

Met een routineus gebaar wenkt minister Hans Hillen (Defensie, CDA) een bode. Het is 27 oktober, de tweede dag van het debat over de regeringsverklaring. Hillen heeft een envelop met een kaartje voor Femke Halsema die tegenover hem in de zaal zit. Of dat naar haar gebracht kan worden. Even later, hetzelfde gebaar. Weer een kaartje. Dit keer voor Alexander Pechtold.

Op de kaartjes heeft de voormalige CDA-spindoctor enkele ruwe ideeën voor een toekomstige politiemissie naar Afghanistan gekrabbeld. Halsema en Pechtold besluiten niet te reageren. Als het kabinet hierover wil praten, komt het maar bij hen langs. En dan niet in de persoon van Hans Hillen, maar met premier Mark Rutte en minister van Buitenlandse Zaken Uri Rosenthal. Ze laten zich niet „afschepen” met de minister van Defensie.

Begin november meldt het tweetal zich bij Halsema en Pechtold. Ook de fractievoorzitters Cohen (PvdA), Wilders (PVV), Rouvoet (ChristenUnie) en Van der Staaij (SGP) krijgen bezoek. Na de informele parlementaire ronde hebben Rutte en Rosenthal hun conclusie snel getrokken. Tijdens een NAVO-top op 19 november zal Nederland nog geen concreet aanbod kunnen doen.

„Ik schaam mij nergens voor”, zegt Rutte tijdens die top. Het kost gewoon tijd, is zijn boodschap. Hij is nu eenmaal bezig „met een ragfijn, subtiel spel achter de schermen”. Wat Rutte niet zegt is dat op dat zelfde moment een oriëntatiemissie bestaande uit ambtenaren van de ministeries van Buitenlandse Zaken, Defensie en Veiligheid en Justitie in het noorden van Afghanistan de mogelijkheid van een politiemissie in kaart aan het brengen is.

De ambtelijke keuze valt op Kunduz. In die provincie is behoefte aan zowel NAVO als EUPOL-trainers. Bovendien is er met Duitsland als lead nation een vertrouwde samenwerkingspartner aanwezig.

Rutte en Rosenthal maken begin december met de aanbeveling Kunduz opnieuw het politieke rondje achter de schermen. Dit keer worden ook minister Hillen en de hoogste militair, Commandant der Strijdkrachten Peter van Uhm, bij de gesprekken betrokken. Nu zijn er ook sheets. Ze moeten na afloop weer worden ingeleverd.

De contouren van het politieke speelveld beginnen zich af te tekenen. SP, Partij voor de Dieren en PVV zijn geharnast tegen. De PvdA vertoont eveneens weinig rek. GroenLinks (waar opeens Jolande Sap met Femke Halsema meekomt), D66, ChristenUnie en SGP zeggen niet op voorhand nee. Instemmen wil nog niemand.

Op vrijdag 7 januari is het dan zover. Het kabinet is eruit. „De regering heeft besloten een geïntegreerde politietrainingsmissie in Afghanistan uit te voeren”, aldus de brief aan de Tweede Kamer. Het gaat inclusief de F16’s om 545 man. Daaronder 40 EUPOL-trainers en 165 opleiders die onder NAVO-vlag politiepersoneel gaan opleiden. Een brede missie, nodig voor een zo breed mogelijk politiek draagvlak.

Nederland is terug. Terug in Afghanistan of terug bij af? Dat zal volgende week in de Tweede Kamer blijken.