Slappe Nederlanders

H.P. Berlage: Italiaanse reisherinneringen. Uitg. 010, 187 blz. € 24,50

Zoals zoveel Europese jongemannen van goeden huize maakte architect H. P. Berlage (1856-1934) een Grand Tour door Italië. De reis voerde hem in 1881 naar onder meer Sicilië, Napels, Orvieto, Perugia, Siena, Florence, Venetië en natuurlijk Rome. Hij hield er een reisverslag van bij maar dit werd nooit gepubliceerd, ook niet toen Berlage de beroemdste architect van Nederland was geworden. Pas onlangs is het, samen met een stuk of dertig tekeningen van Berlage en 19de-eeuwse foto’s van Italiaanse steden, tot een mooi boek gemaakt.

In het voorwoord van Italiaanse reisherinneringen schrijft bezorger Herman van Bergeijk dat Berlage Der Cicerone van de Zwitserse kunsthistoricus Jacob Burckhardt als gids gebruikte. Vreemd genoeg noemt Van Bergeijk niet Italienische Reise van Goethe. Maar ongetwijfeld kende Berlage Goethes reisverslag. Vooral als hij zich niet beperkt tot beschouwingen over gebouwen maar straattaferelen beschrijft, is het alsof hij Italienische Reise imiteert. Berlage blijkt alleen niet zo’n goede schrijver als Goethe. Zijn bloemenmeisjes en gondeliers zijn stijf. Ook zijn tekeningen hebben iets braafs. Over architectuur schrijft Berlage iets persoonlijker, al volgt hij erg vaak Burckhardt in zijn voorkeuren. Zo moet ook hij van barok niets hebben.

Toch zijn er in Italiaanse reisherinneringen al glimpen te zien van de latere ‘rationalistische’ Berlage. Lofzangen zijn er vooral voor bakstenen gebouwen uit de gotische tijd, zoals het stadhuis van Siena. Eigenwijs is hij ook als hij de bocht van de Herengracht in Amsterdam mooier vindt dan het Canal Grande in Venetië.

Het vermakelijkst is Berlage als hij moppert. Vooral Nederland moet het ontgelden. Het Nederlandse volk is gedegenereerd, schrijft hij: de afstammelingen van de ‘krachtigste Germaanse stam’ zijn nu slappelingen.

Soms is het alsof er in 130 jaar niets is veranderd. Zo betreurt Berlage dat klederdrachten verdwijnen door een verschijnsel dat we nu globalisering noemen. En gebouwen in Nederland moeten altijd voor weinig geld worden gebouwd, een klacht die je nu nog kunt horen van architecten. In Italiaanse reisherinneringen komt Berlage naar voren als een groot klager. Jammer dat hij dat niet vaker heeft gedaan.