Je weet niks en je wilt doorbreken

Deelnemers aan talentenjachten op televisie hopen op eeuwige roem.

In werkelijkheid leveren ze zich met huid en haar uit aan productiemaatschappijen.

Illustratie Ruben L. Oppenheimer

„Mijn handen jeuken om met je aan de slag te gaan”, jubelt de jury van The Voice of Holland (RTL) al bij de eerste auditie van Ben Saunders. „Wij gaan zorgen dat je bekend wordt bij een groot publiek”, is de belofte.

Vanavond is de finale van de veelbekeken talentenjacht (gemiddeld 2,7 miljoen kijkers), met Saunders als grote favoriet voor de eindzege. Morgen is de finale van Popstars (SBS), met daarin zijn broer, Dean Saunders.

Wie er wint – daar draait het om voor het publiek. Maar wat betekent het voor de deelnemers? Wat staat hun na de finale te wachten?

Veel podiumervaring. Bekendheid. Een goeie start van hun loopbaan.

Zeggen de programmamakers.

Een carrière die in de knop wordt gebroken.

Zegt media- en entertainmentvakbond FNV Kiem. Oorzaak: de deelnemerscontracten. Die zorgen ervoor dat meedoen aan een talentenjacht „geen opstap is, maar een belemmering”, aldus Caspar de Kiefte van FNV Kiem. De vakbond gaat binnenkort de contracten van talentenjachten onderzoeken en wil in gesprek over betere voorwaarden voor de kandidaten.

Bij Popstars krijg je het deelnemerscontract thuisgestuurd als je bent toegelaten tot de theaterrondes. Bij Holland’s Got Talent teken je ter plekke. Operazanger Martin Hurkens (59), die het programma afgelopen jaar won: „Ik kreeg plots zo’n contract onder mijn neus geduwd. Of ik even snel wilde tekenen.”

Hurkens had geen idee wat de juridische taal in de stukken betekende, vertelt hij. „Je probeert het drie, vier keer door te lezen, en dan geef je het op. Niemand legt iets uit, iedereen tekent.” Sharon Kips, winnaar van X-factor in 2007 en deelnemer van Popstars dit seizoen: „Je begint net, bent een leek. Je weet niks en je wilt doorbreken. Dus teken je.” De producent van The Voice of Holland: „Op een deelnemersdag staan er vijfhonderd kandidaten. Moet daar dan allemaal een jurist bij? Zie je het voor je?”

Dat deelnemers moeite hebben de contracten te begrijpen is geen wonder. De contracten gelden zelfs voor juristen als moeilijk te doorgronden. Kips nam daarom een advocaat mee naar de opnames van Popstars. Ze wilde dit keer over de voorwaarden kunnen onderhandelen.

De contracten zijn geheim, maar nrc.next wist de hand te leggen op contracten van The Voice of Holland (9 plus 12 pagina’s), Popstars (8 pagina’s) X Factor en van Holland’s Got Talent (beide 2 pagina’s). De contracten zijn gebruikt voor uitzendingen in 2010 en 2011. Bij twee ervan staat op contractbreuk een dwangsom, die loopt in de duizenden euro’s. Over de inhoud van de contracten mag ook niet worden gesproken, volgens een woordvoerder van RTL, omdat „een contract iets is tussen degenen die dit afsluiten.” In de uitspraken van FNV Kiem zeggen de programma’s zich niet te herkennen.

In feite komen de contracten op hetzelfde neer, legt advocaat H.J. van der Tak uit. Hij is specialist in intellectueel eigendomsrecht, media- en entertainmentrecht en bestudeerde de contracten. Voor al deze vier contracten geldt: „alle rechten die een artiest kán overdragen, worden er in overgedragen”, zegt Van der Tak. „Dat mag. Maar je kunt je afvragen hoe eerlijk het is.” De beginnende artiest houdt vrijwel geen rechten over.

In het contract krijgt de producent het recht om alle gemaakte opnames eindeloos vaak uit te zenden. En niet alleen beelden van de deelnemer, maar ook die met coaches, vrienden, familieleden. Die beelden en het geluid mogen worden bewerkt (verknipt, nagesynchroniseerd) en worden verkocht. Daarom kan een stem worden gebruikt in een Rexona-reclame, of een foto op een spel, een mok of een poster worden gebruikt. Van der Tak: „Ook als overtuigd vegetariër kun je geen bezwaar meer maken wanneer je stem onder een Unoxworst-reclame komt.”

Daarnaast kan het contract een belangrijk deel van de verdere loopbaan van een artiest bepalen. Mocht je talent hebben, dan kan de producent bepalen bij welke platenmaatschappij een single of album verschijnt. Bij X Factor gaan deelnemers akkoord met ‘marktconforme exclusieve afspraken’ over het album, maar wat die precies inhouden krijgen deelnemers pas te zien als ze de liveshows halen. Zoals bij X Factor-winnaar Sharon Kips. „Tijdens de show werd met eventuele winnaars doorgenomen hoe je album eruit ging zien. Ik ontmoette de platenbaas en een manager. Dit wordt je album, zeiden ze. Een coveralbum, dat ver van me af stond. Met veel moeite heb ik wat liedjes een beetje aan kunnen passen.”

Bij The Voice of Holland staat de platenmaatschappij al in het contract vermeld: 8ball Music krijgt de eerste optie op een single, of album. Als ze dat zien zitten natuurlijk. Van der Tak: „De platenmaatschappij harkt op deze manier in één klap honderden deelnemers als potentiële artiesten binnen. Zonder dat ze daadwerkelijk verplicht zijn daar iets mee te doen, behalve bij de laatste vier.”

Die eerste optie heeft belangrijke consequenties. De platenmaatschappij heeft (afhankelijk van het programma) drie tot zes maanden na de laatste uitzending de exclusieve optie op het opnemen van een single of album van de artiest. En in die maanden kunnen ze in de meeste gevallen besluiten helemaal niets te doen. Rechten zonder plichten. Een verliezende deelnemer staat dan maanden buitenspel, terwijl de winnaar wordt gelanceerd.

Kim Stolker, verliezend finalist van Popstars vorig seizoen, stond na afloop van de finale nog een half jaar exclusief onder contract bij een door het programma uitgekozen agentschap. Haar huidige manager Eric Smit: „Kim stond stil. Ze kon niks tot het contract afgelopen was. Het draaide vooral om de winnaar, zij mocht soms als extraatje op komen draven. Als het contract afloopt moet je beginnen aan een inhaalslag. Je haalt het nooit meer in.”

Er zijn allerlei extra voorwaarden. Iedereen die deelneemt aan The Voice of Holland geeft aan 8ball Music tot drie maanden na de laatste uitzending het exclusieve recht op een single. Als 8ball Music die single wil, is er opnieuw een termijn waarin de platenmaatschappij kan beslissen of er daadwerkelijk opnames komen. „Voor je het weet heb je 8ball vijf jaar aan je broek hangen”, rekent Van der Tak voor. „Ook al eindig je op de zeshonderdste plaats.”

Maar waarom tekenen kandidaten dan? Omdat ze kans maken op een carrière nemen ze het risico voor lief. Martin Hurkens: „Ze hebben wel gezorgd dat ik met mijn gezicht op tv kwam. Hoe was ik anders ooit aan een platendeal gekomen?”