'Ik wil de Ethiopische revolutie recht doen'

Ze was zes toen ze uit Ethiopië vluchtte. Over die tijd schreef ze een roman, gebaseerd op eigen herinneringen en verhalen van anderen. „Ik kon me nog heel veel herinneren.”

Maaza Mengiste (1971) vluchtte als zesjarige naar de VS, nadat in haar geboorteland Ethiopië een gewelddadige revolutie een einde had gemaakt aan de monarchie van keizer Haile Selassie. Mengiste vertrok alleen, haar ouders moesten in Ethiopië achterblijven. De nieuwe leiders begonnen met communistische idealen, maar transformeerden het land in een totalitaire staat. De familie Mengiste behoorde tot de hogere maatschappelijke klasse en was dus verdacht.

Mengiste is dit weekend te gast in Den Haag op het literaire festival Writers Unlimited - Winternachten. In haar nieuwe thuisland ontpopte Mengiste zich tot schrijfster. De Zuid-Afrikaanse dichter Breyten Breytenbach was een van haar docenten tijdens een studie creatief schrijven aan New York University. Hij was ook degene die haar aanmoedigde om het deels autobiografische Beneath the Lion’s Gaze te schrijven, hier in Nederland verschenen als De leeuw en de keizer. Het boek is een poging om de gewelddadige Ethiopische periode van na de revolutie in fictie te vangen. Het laat zien hoe hervorming uitmondt in terreur.

Wat was er eerder, de wens om te schrijven, of de wens een boek over het Ethiopië van halverwege de jaren zeventig te schrijven?

„Ik schreef enkele jaren terug aan twee boeken tegelijk. Het ene was Beneath the Lion’s Gaze, het andere een roman over een groep muzikanten uit Detroit. Aan dat laatste boek werkte ik omdat ik niet wist of ik met fictie de werkelijkheid van de Ethiopische revolutiejaren recht kon doen. Ik was jong toen ik het land verliet, maar kon me gek genoeg nog heel veel herinneren. Darnaast bezocht ik mijn ouders vanaf mijn negende regelmatig, dus ik had stof genoeg.”

Wat gaf de doorslag om over Ethiopië te schrijven?

„Ik bleef twijfelen, totdat ik het dilemma aan Breyten voorlegde. ‘Fictie kan een waarheid vertellen die geschiedschrijving of wetenschap niet kan vertellen’, zei hij. Toen pas heb ik doorgezet.”

Er staat een indrukwekkende literatuurlijst achterin uw boek, maar heeft u daarnaast ook gebruik gemaakt van oral history?

„Je moet je voorstellen dat de terreur van de Derg (de militaire junta die na Haile Selassie aan de macht kwam) nog helemaal niet is verwerkt door veel Ethiopiërs. Wanneer ik mijn eigen herinneringen checkte bij mijn ouders, weigerden ze antwoord te geven. Het verhalen vertellen of opschrijven komt pas nu, 25 jaar na de junta, op gang. Maar langzaam.”

U hecht dus aan de feitelijke juistheid in uw roman. Is die alleen via naslagwerken tot stand gekomen?

„Wanneer ik Ethiopiërs op de man af vroeg of het enigszins klopte wat ik me herinnerde, zwegen ze. Maar wanneer ik etentjes of andere informele gelegenheden bijwoonde, kwamen de verhalen vanzelf. Die probeerde ik dan te onthouden en feitelijk te controleren in naslagwerken. Er zijn zoveel mensen vermoord tijdens de Derg-periode, ook drie ooms van me, ik wilde op z’n minst accuraat zijn. Mijn boek is misschien wel de eerste roman over die tijd die wereldwijd verschijnt. Dan mag het niet alleen om het verhaaltje draaien.”

In hoeverre was de revolutie een intellectuele revolutie?

„Een complete. De traditie van het keizerrijk dat Ethiopië onder Selassie was, is doorbroken door jonge mensen die universiteiten hadden bezocht. Ironisch genoeg liet Selassie jonge mensen opleiden in Westerse landen, die vervolgens naar hun thuisland terugkeerden om de boel te hervormen. De metafoor van het kind dat het land dat hem kansen bood wil veranderen, heb ik vaker laten terugkeren.”

Selassie moest weg toen aan het licht kwam dat in bepaalde regio’s grote hongersnood heerste.

„Mensen in de hoofdstad Addis Abeba wisten niets van de schrijnende situatie elders in het land. Er was een documentaire van de BBC voor nodig om ze met de waarheid te confronteren. Toen onder de Derg in de jaren tachtig gelijksoortige beelden naar buiten kwamen, was men in de steden opnieuw geshockeerd. Ik was ten tijde van Live Aid bij mijn grootvader in Addis Abeba op bezoek. Wat zijn die lui aan het doen, vroeg hij zich af. Voor wie doen ze dat? Ethiopië is geen land dat in z’n totaliteit door armoede en hongersnood wordt geteisterd.”

Hoe reageerden uw ouders?

„Ze zagen het nut van een boek niet in! Ze hadden liever dat ik dokter was geworden, of ingenieur. Toen ik opbiechtte dat ik in de VS mijn studie medicijnen ingeruild had voor een studie Engels, reageerde mijn vader furieus. Pas nu ze met mijn boek iets tastbaars in handen hebben en dat anderen kunnen tonen, zijn ze trots.”