Ga eens tekeer tegen de isoleer

De beschaving van een volk laat zich afmeten aan de wijze waarop het zijn gevangenen behandelt. Nu sommige psychiatrisch patiënten, zoals de vastgeketende Brandon in ‘s Heeren Loo, het nog slechter hebben dan gevangenen dient deze opvatting van Dostojevski (1821-1881) wellicht vertaald te worden naar de geestelijke gezondheidszorg.

Links: psychiatrisch patiënt vroeger. Rechts: de situatie van Brandon nu

De beschaving van een volk laat zich afmeten aan de wijze waarop het zijn gevangenen behandelt. Nu sommige psychiatrisch patiënten, zoals de vastgeketende Brandon (18) in ‘s Heeren Loo, het nog slechter hebben dan gevangenen dient deze opvatting van Dostojevski (1821-1881) wellicht vertaald te worden naar de geestelijke gezondheidszorg.

Orthopedagoog Ad Peelen gaf in de geruchtmakende EO-uitzending over Brandon dinsdag een stevige voorzet. “Ik denk dat je als samenleving de opvatting zou moeten hebben dat dit niet moet kunnen.” Volksvertegenwoordigers namen die oproep serieus, getuige het spoeddebat. De regering ook: Brandon kreeg bezoek van de staatssecretaris.

De verstandelijk gehandicapte Jolanda Venema bewees in 1988 al dat publiciteit over mensonterende omstandigheden effect heeft. Maar in dit soort rellen is Nederland niet uniek. ABC News maakte in november 2010 een reportage over een psychiatrische instelling in Mexico die de directeur de ‘hel op aarde’ noemde. In de Mexicaanse volksmond heten geestelijk gehandicapten abandonados; degenen die verlaten zijn.

De Mexicaanse directeur luidde zelf de noodklok, maar voelde zich niet verantwoordelijk. Hij voerde immers een wet uit. Zo ook Frank van der Linden, regiomanager van ‘s Heeren Loo. In praatprogramma’s kon hij de afgelopen dagen niet genoeg benadrukken dat alles volgens de regels is: de rechter heeft de opname bevolen en de inspectie heeft de behandeling goedgekeurd. Alles volgens de norm dus. En die norm is, getuige de ontwikkeling in de wetgeving voor psychiatrische behandeling, een uitdrukking van de laatste wetenschappelijke inzichten en de waarde die wij hechten aan mensen die energie, geld en tijd vragen. Mensen die gevaarlijk kunnen zijn.

Aanbieder van zorg

Brandons situatie schokt de maatschappij omdat we weten van hoever we komen: we begonnen met dolhuizen (Middeleeuwen: bescherming samenleving tegen gekken, lepra- en pestpatiënten), vervingen die door krankzinnigengestichten (19e eeuw: ook behandeling) en hebben nu psychiatrische ziekenhuizen en instellingen, zoals ‘s Heeren Loo: een ‘christelijke aanbieder van zorg voor mensen met een beperking’, aldus de beschrijving op de website.

Wie wil weten hoe psychiatrisch patiënten er vroeger aan toe waren kan een bezoek brengen aan Het Dolhuys, een museum in Haarlem over psychiatrie dat gehuisvest is in een voormalig gekkenhuis uit 1320. Tentoonstellingen aldaar zetten je aan het denken over normafwijkend gedrag en de dunne scheidslijn tussen gekte en genialiteit. Tot 23 februari geeft Het Dolhuys een kijkje in de geest van Vincent van Gogh. “Voor zover ik het kan beoordelen, ben ik niet echt gek”, schreef de schilder aan zijn broer.

Morele behandeling

Interessanter is misschien nog wel HetOudeGesticht.com, de website die oeroude documenten over onze worsteling met ‘gekken’ publiceert. Daaruit blijkt dat de humanisering van de ‘gekkenopsluiting’ al in de achttiende eeuw in gang is gezet. In Engeland begon de wetenschapper William Cullen (1710-1790) gekten te onderscheiden in ziekten die mogelijk behandelbaar zijn. Collega William Battie (1704-1776) initieerde een beweging die later bekend zou worden onder de naam ‘moral treatment‘. Dat patiënten behandeling verdienden werd ook ingegeven door de vermeende geestesziekte van koning George III (1738-1820) van het Verenigd koninkrijk, tevens onderwerp in de tv-komedie Blackadder.

http://www.youtube.com/watch?v=M3fRvBMJoAE

Dat humanisering altijd één van de drijvende krachten is geweest in de psychiatrie blijkt uit het Menschlievend Besluit uit 1818. Dit Koninklijke document stelde dat genezing het doel zou moeten zijn van gestichten, hoewel de Eerste Krankzinnigenwet 23 jaar later nog steeds de bescherming van de samenleving centraal stelde. In de Tweede Krankzinnigenwet uit 1884 werd de opsluiting van krankzinnigen geprotocoliseerd met rechterlijke toetsen, medische diagnoses en wetenschappelijk onderzoek. Omdat er weinig aandacht was voor de rechten van de patiënt werd deze wet al begin negentiende eeuw achterhaald bevonden. Uiteindelijk heeft het tot 1994 geduurd voordat de Wet Bijzondere Opnemingen in Psychiatrische Ziekenhuizen van kracht werd: behandeling, begeleiding en verzorging zijn hierin belangrijke pijlers. De patiënt wordt beschermd tegen machtsmisbruik en willekeur.

Praktijk blijft achter bij ideaal

In veel gevallen bleef de feitelijke praktijk achter bij het ideaal, schrijft HetOudeGesticht.com. “Om te beginnen vergde de uitvoering van moral treatment de aanwezigheid van een voldoende aantal goed geïnstrueerde stafleden in de inrichtingen. Hieraan ontbrak het vaak, waardoor een terugval naar de praktijk van fysieke dwangmiddelen onontkoombaar was.”

Misschien dat Brandon daarom - meer dan tweehonderd jaar na de komst van moral treatment - nog in een tuigje zit. We besteden ons geld liever niet aan “vier potige verplegers” (zoals presentator Andries Knevel voorstelde) die één keer per week met Brandon een balletje trappen. De samenleving wilde Brandon in een tuigje, maar komt misschien nu tot inkeer zodat de regiomanager van ‘s Heeren Loo voortaan een nieuwe norm kan toepassen. Wellicht één waaraan de beschaving van 2011 is af te meten.

De titel van dit artikel is ontleend aan de actiegroep Tekeer tegen de Isoleer. Andere belangenbehartigers in binnen- en buitenland: MeTZelf, MindFreedom International, Stop Shrinks en Say No To Psychiatry. Zie ook de website van het Centrum voor Consultatie en Expertise (CCE), het instituut dat zich richt op het hanteerbaar maken van bijzondere zorgvragen en is opgericht na de publiciteit rondom Jolanda Venema.