Een chemiebedrijf komt nooit alleen

Chemiebedrijven lokken vaak de vestiging van andere fabrieken uit. Het overheidsbeleid is er altijd op gericht geweest ze zo veel mogelijk te clusteren, buiten de stad.

Voor de bouw van de Nederlandse Gist & Spiritusfabriek – één van de eerste chemiebedrijven in Nederland – liet Jacques van Marken zijn oog vallen op een weiland even buiten Delft, langs de spoorlijn Rotterdam-Den Haag. Op 10 juli 1869 ging de eerste spade de grond in. Van Marken koos voor deze locatie – 1,25 hectare voor de prijs van 5.000 gulden – vanwege de ruimte, de bereikbaarheid (per spoor en rivier De Vliet) en de veilige afstand tot de stad.

Anno 2011 ligt de fabriek, waar nog steeds gist wordt geproduceerd, middenin een woonwijk. In het kader van bestemmingsplannen, milieu- en veiligheidsregels zou ‘de Gist’, zoals de fabriek in de volksmond heet, nooit meer op zo’n locatie worden gevestigd, zegt Macco Korteweg Maris van VNCI, de belangenorganisatie van chemiebedrijven.

Het overheidsbeleid is altijd geweest om chemiebedrijven buiten de stad te vestigen, zegt Korteweg Maris. Buskruitfabrieken zijn de oudste bedrijven in deze branche. Het explosieve mengsel werd al in de tiende eeuw in China gebruikt. In Nederland stonden buskruitfabrieken aanvankelijk op veilige afstand van woningen, maar door de oprukkende stad kwamen de fabrieken soms midden in woonwijken te liggen.

Het overheidsbeleid is er ook altijd op gericht geweest chemiebedrijven zoveel mogelijk te clusteren. In de klassieke locatietheorie van Alfred Weber (1909) wordt de vestigingskeuze van industriebedrijven primair bepaald door de plaats met de laagste kosten. Daarbij ging het met name om de transportkosten, die samenhangen met het vervoer van producten en grondstoffen. De overheid ‘lokte’ industriële bedrijvigheid en chemieclusters uit door de aanleg van een efficiënte infrastructuur.

Aan het eind van de negentiende eeuw was Rotterdam de grootste aanvoerhaven van ongezuiverd buitenlands zee- en steenzout. Ko Vis begon hier een de modernste zoutziederij van Nederland (de Koninklijke Nederlandse Zoutindustrie, een van de voorlopers van AkzoNobel). De grootste klant was de margarinefabriek van de gebroeders Van den Bergh (het latere Unilever). Andere afnemers waren jonge chemie-industrieën.

AkzoNobel heeft nog steeds een chloorfabriek in de Rotterdamse haven. Bij de productie van chloor komt zoutzuur vrij en rondom deze vestiging hebben zich allemaal bedrijven verzameld die chloor gebruiken als grondstof en zoutzuur weer terugleveren aan AkzoNobel.

De grote chemieclusters in Nederland zijn de Rotterdamse haven, Moerdijk, Terneuzen, Vlissingen Chemelot in Limburg en de Eemshaven in Groningen. Chemiebedrijven op deze terreinen lokken vaak de vestiging van andere bedrijven uit.

Op het industrieterrein Moerdijk levert Shell bijvoorbeeld het gevaarlijke ethyleenoxide aan het Zwitserse chemiebedrijf Kolb. Ethyleenoxide is de grondstof voor de productie van bijvoorbeeld crèmes en afwasmiddelen. Via een directe pijpleiding worden de chemicaliën geleverd en hoeven de gevaarlijke grondstoffen niet per auto, trein of schip worden vervoerd.

Ook de Italiaanse chemieproducent Erca gaat zich naast Shell vestigen op Moerdijk. Shell gaat de komende tien jaar etheenoxide via pijpleidingen leveren aan de nieuwe buurman. Onderdeel van de leveringsovereenkomst tussen Shell en Erca is het plan van Erca, om naast het complex op Moerdijk een gloednieuwe ethoxyleringsinstallatie te bouwen. Erca zal de op etheenoxide gebaseerde productie vanuit Italië overbrengen naar een nieuw te bouwen fabriek naast het chemiecomplex van Shell Moerdijk. „De verhuizing naar Moerdijk elimineert de transportkosten, biedt een grotere aanvoerzekerheid en uitstekende logistiek via de Rotterdamse haven. Dat geeft ons concurrentievoordeel ten opzichte van kleinere, niet-geïntegreerde producenten”, aldus Erca-directeur Giuseppe Seccomandi in een persbericht.

Pijpleidingen worden het transportmiddel voor etheenoxide-producenten en hun afnemers. „Transport van etheenoxide over weg en spoor vergt uiterste zorg en uitgebreide veiligheidsmaatregelen. Een pijpleiding neemt de noodzaak weg van dure en complexe logistiek, die transport over grote afstanden vraagt”, zegt Kim Jooste van Shell Chemicals Europe. Eind dit jaar start de productie in het nieuwe bedrijf.