De WikiLeaks-post: toch onthullender dan werd gedacht

De krant publiceert nu ruim een week uit de diplomatieke post die lekte naar WikiLeaks. Wat leverden al die pagina’s op? Twee uur scheelde het maar. Maar dat maakte alle verschil. NRC Handelsblad en RTL Nieuws brachten vorige week vrijdag rond vier uur het nieuws dat zij de beschikking hadden gekregen over ruim drieduizend diplomatieke

De krant publiceert nu ruim een week uit de diplomatieke post die lekte naar WikiLeaks. Wat leverden al die pagina’s op?

Twee uur scheelde het maar. Maar dat maakte alle verschil. NRC Handelsblad en RTL Nieuws brachten vorige week vrijdag rond vier uur het nieuws dat zij de beschikking hadden gekregen over ruim drieduizend diplomatieke berichten van de Amerikaanse ambassade te Den Haag. Niet van WikiLeaks, maar van de Noorse krant Aftenposten, die ze weer van een andere bron had.

Het NOS Journaal volgde om zes uur met dezelfde documenten – gekregen van WikiLeaks, nadat duidelijk was geworden dat NRC en RTL ze hadden. Andere Nederlandse media die ook achter de cables hadden aangezeten, visten achter het net.

De gang van zaken had iets van een thriller. Geheime ontmoetingen, reizen naar IJsland, en vervolgens naar Oslo. De hoofdredacties van de krant en RTL Nieuws werkten daarbij samen uit pragmatische overwegingen: een combinatie van krant en televisie zou in de concurrentieslag wel eens meer kans kunnen maken.

De krant legde vrijdag in een commentaar uit waarom de combinatie uitweek naar Noorwegen: WikiLeaks stelde voorwaarden aan publicatie, de Noorse krant niet. „Wij kregen de indruk dat het een beauty contest werd”, zegt de hoofdredacteur. „Zijn jullie wel onze vriendjes? Het dreigde een ideologisch debat te worden, in plaats van een journalistiek debat.”

Maar het schoot ook gewoon niet op. Er kwam in Nederland een politieke kwestie aan rond de nieuwe Afghanistan-missie en de krant wilde tempo maken. Maar WikiLeaks nam de tijd en tastte alle partners af. Er moest een heus bid book komen, met informatie over de krant en cv’s van redacteuren die aan het project zouden gaan werken.

Terwijl WikiLeaks wikte en woog, opende de krant kanalen naar Aftenposten. Dat leidde tot toestemming om de documenten in te zien, en een ‘redactievergadering’ in het Radisson Sas in Oslo. Vier dagen later begonnen krant en tv met publiceren.

WikiLeaks werd op de hoogte gesteld, en liet niets meer horen. De organisatie haastte zich wel, om de eigen afspraken met de NOS te verzilveren en ook deze omroep de sleutel tot de documenten te geven.

Als die rat race om de gunsten van WikiLeaks iets duidelijk maakt, is het dat de concurrentie in de Nederlandse media bikkelhard is geworden: ondanks alle kanttekeningen bij de agenda van WikiLeaks zette iedereen natuurlijk alles op alles om de goederen binnen te halen. En daarnaast blijkt: de organisatie van Assange heeft de ‘oude’ journalistiek nog steeds hard nodig om de klepels te zoeken in het klokkenluiden.

Dan de inhoud.

Sommige lezers vinden dat er veel, andere dat er weinig echt nieuws in zit. Dat laatste zeggen ook sommige journalisten, al dan niet van organisaties die buiten de boot vielen.

En inderdaad, de cables bevatten (tot nu toe, want het lezen en zoeken gaat nog door) geen sensationele onthullingen van het type dat – ik verzin maar iets – prins Bernhard op miraculeuze wijze betrokken is geweest bij de aanschaf van de JSF.

Maar moet groot nieuws ook per se sensationeel zijn?

Ik vind van niet. Kranten kunnen de lezer (en de openbaarheid) ook een dienst bewijzen door de lawine aan feiten uit deze documenten te onderzoeken, ordenen en duiden, en zo de kennis van politieke en diplomatieke kwesties en processen te verdiepen. Dat heeft de krant, vind ik, nu gedaan – deskundig en in een hoog tempo.

Het resultaat is een indringend, bij vlagen onthutsend inzicht in onder meer de intensieve contacten van politici en ambtenaren met de Amerikaanse ambassade, waarbij het soms lijkt of ze daar dagelijks te biecht gaan – over elkaars zonden. De druk die op Wouter Bos moest worden uitgeoefend, op suggestie van Nederlandse ambtsdragers, is daar het meest indringende voorbeeld van. En het is ook: brisant nieuws.

Ook onthullend was het stuk over Shell en de buitenlandse politiek. En verhelderend waren al eerder de artikelen over de situatie in Uruzgan in 2006. De krant heeft de afgelopen vijf jaar zoveel over Uruzgan geschreven (en telkens weer bleek het nieuws ‘slechter dan verwacht’ of ‘slechter dan bekend’) dat het lezers misschien begint te duizelen. Maar toch.

Dat de missie in Urzugan een vechtmissie zou worden, had de krant veel eerder al vastgesteld. In augustus 2006, bij de start van de missie, schreef de defensieredacteur – op basis van kabinetsstukken – een stuk dat in nrc.next de kop kreeg: ‘Niks kinderen naar school brengen’. De onderkop luidde: ‘Talibaan zijn massaal teruggekeerd’. Vechten, dus.

En toch was dat stuk van maandag opmerkelijk. Want nu blijkt dat de situatie in Uruzgan in het voorjaar van 2006 (toen de Kamer net had ingestemd met de missie), zelfs ‘kritiek’ was. Nederlandse commando’s, op verkenning, moesten meteen deelnemen aan hevige gevechten.

Interessant dus – ook al zou, voor de cynicus, goed nieuws uit Uruzgan inderdaad nog opmerkelijker zijn geweest.

Minder dwingend vond ik het verhaal waarmee de krant de publicatie aftrapte, het nieuws dat Beatrix met de nieuwe Amerikaanse ambassadeur ‘sprak’ over hoe het verder moest met Afghanistan. Vier letterlijke woorden – die, voor zover ik het kan beoordelen, de politieke situatie redelijk weergaven.

Waarom daarmee begonnen, en niet met het nieuws over Bos?

Dat is de keerzijde van de samenwerking. RTL wilde op vrijdag beginnen, in het meest bekeken journaal; de krant wilde het mooiste nieuws bewaren voor de zaterdagkrant. Het compromis werd, dan maar op vrijdag met Beatrix te beginnen. Samen uit, samen thuis. Maar toch: het werd nu wel zwaar aangezet.

Dat neemt niet weg dat de pagina’s die de krant daarna aan de diplomatieke post wijdde, zeker relevant zijn gebleken – en nieuwswaardig.