'Tegen de dood valt niet op te schilderen'

In de documentaire ‘Niet zonder jou’ wordt het kunstenaarsechtpaar Ger en Hermine gefilmd in hun verzet tegen de mankementen van de ouderdom, door hun zoon en schoondochter.

Wie een hoogbejaarde vrouw minuten lang ziet worstelen met een in de knoop geraakte tuinslang, kan de neiging te hulp te schieten maar moeilijk onderdrukken. „Na de voorvertoning vroegen mensen op bijna verontwaardigde toon waarom we waren blijven filmen in plaats van te helpen”, zegt Petra Lataster-Czisch. „Maar dan mis je de essentie van die scène. Die vrouw vindt het gewoon leuk om in iets in die tuin te doen. Het gaat niet om de snelheid waarmee ze het doet. Bovendien zie je haar in de film maar acht minuten hannesen, terwijl ze er in werkelijkheid drie kwartier mee in de weer is geweest.”

Met haar man filmmaker Peter Lataster maakte Lataster-Czisch de documentaire Niet zonder jou, waarin de ouders van Peter, het kunstenaarsduo Ger Lataster en Hermine van Hall, centraal staan. De geportretteerden zijn beiden ver in de tachtig tijdens het filmen, en hun geestelijke en fysieke aftakeling begint steeds ernstiger vormen aan te nemen. Fotografe Hermine dementeert op snelle wijze en wordt gediagnosticeerd met kanker, Ger wordt steeds dover en de kracht verdwijnt uit zijn lijf.

Niet zonder jou is een film over trots en troost. De troost van de kunst en de trots van twee mensen die zich verzetten tegen de mankementen die de ouderdom met zich meebrengt. „65 jaar lang hebben ze in het maken van kunst als een tandem gefunctioneerd”, zegt hun zoon Peter. „Ger was de vitale, emotionele kunstenaar uit een Maastrichts mijnwerkersgezin, Hermine de goed geschoolde en belezen intellectueel. Ergens tussen die twee uitersten in vonden ze elkaar.

Wanneer Ger aan een schilderij werkte, hechtte hij erg veel waarde aan wat zijn vrouw erover te zeggen had. Ze constateerde nuchter wat eraan schortte of zei dat het haar niet duidelijk was wat Ger met een werk wilde zeggen. Andersom benaderde Ger haar pas op late leeftijd geprofessionaliseerde fotografie uiterst serieus.”

Zij is de intellectueel wier geestelijke vermogens geleidelijk aan verdampen, hij is de woeste schilder wiens lichaam tegensputtert. Het opvallende is dat Ger en Hermine met name de gebreken van hun partner niet willen accepteren. Ger blijft Hermine om kritiek op zijn werk vragen, maar zij is daar vanwege haar dementie niet meer goed toe in staat.

„Elk vrij moment vulde ze normaal op met lezen”, zegt Lataster-Czisch. „Pas toen we merkten dat ze dat niet meer deed, hadden we door dat er iets niet goed was. Ze kon woorden, laat staan zinnen, helemaal niet meer verwerken. Ik weet nog goed dat ik haar in de tuin wees op een dode muis op de grond. Die zag ze niet. Ze kon het woord muis niet meer linken aan de dingen die ze op de grond zag liggen.”

In een vorig project, getiteld De dingen die je niet begrijpt, filmden het echtpaar Lataster de wiskundige Hendrik Lenstra. Voor Verhalen van een rivier ontvingen zij in 1994 een Gouden Kalf.De beslissing om Peters ouders in deze levensfase op film vast te leggen was snel genomen. Overigens niet met het oogmerk er een publieksdocumentaire van te maken. „Het is pas meer dan een verzameling losse familiefilmpjes geworden toen we doorkregen dat er een mooie dramatische lijn zat in de beelden die we schoten. Mijn ouders dreven uit elkaar omdat mijn moeders geestelijke toestand verslechterde. Steentjes die jarenlang in elkaar waren geschoven, pasten opeens niet meer. Daarmee verdween een groot deel van haar identiteit”, zegt Peter Lataster. „Het verzet tegen die veranderde situatie werd steeds opvallender.”

De film vereist een geduldige kijker. Behalve Hermine’s worstelpartij met de tuinslang krijgen ook haar zoekpartij naar een suikerpot („Voor je, op tafel!”, schreeuwt de kijker inwendig) en Gers trage geschuifel door zijn atelier alle ruimte. „De snelheid van de film wordt gedicteerd door het onderwerp, niet door de mensen die hem hebben gemonteerd”, zegt Lataster-Czisch beslist. „We hebben de kijker in het langzame ritme van een bejaard echtpaar willen trekken.” „Dat doe je door al die alledaagse, bijna onbenullige handelingen te laten zien”, valt haar man haar bij. „Alles wat voor jongere mensen vanzelfsprekend is, is voor oude mensen een investering van jewelste.”

Ger Lataster (1920) verloor zijn vrouw nog tijdens het filmen van Niet zonder jou. Peter sprak met zijn vader af dat hij het zou filmen wanneer hij na de dood van Hermine weer zou gaan schilderen. In een ontroerende scène haalt Peter zijn breekbare vader uit bed en begeleidt hem naar zijn atelier. De schilder zet in één lijn de contouren van de jonge Hermine op het doek. Dan stort hij in. „Hier is niet tegenop te schilderen”, zegt hij. „Maar het is wel heel mooi wat je maakt”, reageert zijn zoon. Dat kan Ger ondanks zijn verdriet niet ontkennen. Een overwinning, ondanks het verlies.

‘Niet zonder jou’ draait in meerdere bioscopen.