Pieter de Gooijer weet altijd meer dan de rest

De Gooijer is de hoogste politiek ambtenaar op het ministerie van BuZa.

Ging hij te ver met zijn verzoek, of voerde hij het beleid van zijn minister uit?

Altijd die angst. Bang om een vraag van directeur generaal politieke zaken Pieter de Gooijer (55) niet te kunnen beantwoorden. „Hij hield een soort dagelijks examen voor de directies bij Buitenlandse Zaken met scherpe vragen”, vertelt een medewerker die wel eens aanschoof bij zo’n vergadering. „De directeurs kwamen met verhitte hoofden uit de vergaderruimte. Pieter weet altijd meer dan de rest.”

Het is niet alleen zijn perfectionisme waardoor hij altijd alles wil weten, zegt een betrokkene. Alles weten is nu eenmaal het werk van de directeur generaal politieke zaken. De ‘DGPZ’ stuurt en controleert alle relevante, politiek gevoelige informatie op het ministerie van Buitenlandse Zaken. „Pieter de Gooijer was de intellectuele tassendrager van Verhagen. Hij was een van de weinige echte vertrouwelingen van de minister.”

De Gooijer kwam zaterdag in het nieuws door de gelekte ambtsberichten van de Amerikaanse ambassade in Den Haag. Volgens een ambtsbericht uit 2009 spoorde De Gooijer de Amerikaanse ambassadeur bij de NAVO, Ivo Daalder, aan om de Amerikaanse minister van Financiën, Geithner, tegen Wouter Bos te laten zeggen dat ,,Nederland zonder een bijdrage in Afghanistan geen zetel in de G20 zou hebben’’. Bos – vice-premier, PvdA-leider en minister van Financiën – gold destijds als het grootste obstakel binnen de coalitie van CDA, PvdA en ChristenUnie voor verlenging van de Nederlandse missie in Uruzgan. Zowel voor Bos als voor premier Balkenende was deelname aan de G20, de twintig belangrijkste economieën in de wereld, van groot gewicht.

Met name de PvdA is nu woedend over de interventie van De Gooijer en heeft over dit ‘deloyale’ gedrag een spoeddebat aangevraagd. Volgens Tweede Kamerlid Frans Timmermans (PvdA) is er sprake van „het actief ondermijnen van de vice-premier”. Als oud-ambtenaar van Buitenlandse Zaken en als voormalig staatssecretaris van Buitenlandse Zaken (2007-2010) weet Timmermans (49) heel goed hoe De Gooijer opereert. „Ze zagen elkaar heel vaak, alleen al omdat Timmermans met minister Verhagen op dezelfde gang zat”, zegt onderzoeker Rob de Wijk. In het kader van de Europese ‘grondwet’ hebben Timmermans en De Gooijer veel samengewerkt.

Oud-minister Ben Bot (CDA) ergert zich aan de kritiek van Timmermans op De Gooijer. „Zeer onterecht. Het is gewoonte om als oud-bewindsman om eerst enige afstand te bewaren. Die afstand zou ook de voormalige staatssecretaris passen. Een ambtenaar kan zich niet verdedigen.”

De vraag is nu: is De Gooijer te ver gegaan? En wie is De Gooijer eigenlijk?

„Al na twee weken had ik door dat het een briljante jongen was. Apeslim, erg discreet. En rechtlijnig. Hij durft je tegen te spreken”, zegt Ben Bot, die hem in de jaren tachtig leerde kennen. Bot was ambassadeur in Turkije, De Gooijer een jonge medewerker. Toen Bot secretaris-generaal werd, de hoogste ambtenaar onder de minister, haalde hij De Gooijer naar zijn ministerie als secretaris van minister Van den Broek. „En later, toen ik minister was, heb ik hem als DGPZ aangesteld.”

Mensen in zijn nabije omgeving beschrijven De Gooijer als uiterst loyaal. Altijd samen met de minister, op dienstreizen en op het ministerie, werkt de topambtenaar geregeld twintig uur per dag. Rob de Wijk: „Het duurt lang om met hem een vertrouwensrelatie op te bouwen. Iemand die met zoveel gevoelige informatie omgaat, wordt vanzelf terughoudend”.

Ben Bot heeft werkweken van meer dan 100 uur met De Gooijer gemaakt. „Je ziet zo iemand inderdaad heel wat uren meer dan je eigen vrouw.”

In Nederland blijft de ambtelijke top zitten tot er een nieuwe minister aantreedt. Maar een ministerie kan simpelweg niet functioneren als ambtenaren los van de minister op eigen houtje politiek gaan bedrijven, zegt De Wijk. „De Gooijer zou dat nooit doen.” Daarom is het volgens hem „onzin” om te denken dat de Gooijer op eigen gezag contact met de Amerikanen zocht om Bos onder druk te zetten.

„De politieke ruimte van een topambtenaar hangt altijd af van zijn minister”, zegt Albert Kersten, voormalig hoogleraar diplomatieke geschiedenis. „De DGPZ komt direct na de minister, hij is zijn politieke antenne. En met de Amerikanen is voortdurend contact.”

Volgens Bot komt iedereen bij de DGPZ langs. „Hij praat met alle ambassadeurs, maar zal geen millimeter wijken van het beleid van de minister. Op dit niveau weet je dat je dan zou worden afgebrand. Ook in het gesprek met Daalder voerde hij het beleid van Verhagen uit.”

De Wijk, die wel eens met De Gooijer van gedachten wisselt, zegt: „Dit is het ergste wat hem kan overkomen. Dat hij nu onderdeel wordt van een politieke discussie is een ramp voor iemand die altijd probeerde de dingen voor zich te houden.”

De positie van de hoogste politiek ambtenaar van Buitenlandse Zaken kwam ook ter sprake in het vorig jaar gepresenteerde rapport van de commissie-Davids naar de besluitvorming rond de inval van Irak. De commissie constateerde toen dat toenmalig DGPZ Hugo Siblesz in 2002 ambtelijke conceptteksten over de aanwezigheid van massavernietigingswapens in Irak had aangescherpt. Volgens de commissie waren het in 2002 de topambtenaren met hun sterk „Atlantische reflex’’ die de politieke lijn bepaalden. Een conclusie die binnen het departement als „vooringenomen’’ werd afgedaan.

Kersten vindt niet dat De Gooijer zijn boekje te buiten is gegaan. „Maar ik begrijp wel dat de PvdA nu begint over zijn nieuwe post in Brussel. Dat hoort bij het politieke spel”.

Juist vrijdag werd bekend dat het kabinet De Gooijer heeft benoemd tot permanent vertegenwoordiger (ambassadeur) bij de Europese Unie. Die post, ingaand komende zomer, geldt zo’n beetje als de hoofdprijs in de Nederlandse diplomatie. Bot gelooft niet dat die benoeming gevaar loopt. „Als het kabinet een knip voor de neus waard is, gaat het vierkant achter hem staan. Als was het maar om die PvdA een les te leren.”