Het Steve Jobs-effect

Steve Jobs is ziek en verlaat Apple tijdelijk. Beleggers houden hun adem in.

Is het grootste tech-bedrijf op de Amerikaanse beurs echt afhankelijk van één man?

Een egoïstisch leider, op het maniakale af. Zo omschreef tijdschrift Fortune Steve Jobs ooit. Een van de opvallendste figuren uit de Amerikaanse technologiesector is voor de derde keer in tien jaar tijd met langdurig ziekteverlof. Dat maakte Apple afgelopen maandag bekend. Over de aard van zijn aandoening doet het bedrijf geen mededeling, maar gezien Jobs vorige ziekten (alvleesklierkanker, een levertransplantatie) houden de mensen bij en rondom Apple hun hart vast.

Jobs is immers niet zomaar een topman; hij stond aan de wieg van de gadgets die nu het straatbeeld bepalen: de iPod, de iPhone en de iPad. Hoe dominant zijn rol is bleek in juni vorig jaar. Toen legde Jobs uit dat hij het idee voor de tablet, de iPad, het eerst had. Maar toen zijn ontwerpers het prototype multi-touch scherm klaar hadden, besloot Jobs er eerst een telefoon van te maken. In 2007 bleek de iPhone een revolutionaire zet: het was het eerste echte mobiele internetapparaat.

Steve Jobs richtte samen met Steve Wozniak computerbedrijf Apple op in 1976: Apple Computer, Inc. Jobs vertrok in 1985 na een conflict met de directie. Daarna ging het bergafwaarts met Apple. Aartsconcurrent Microsoft moest er uiteindelijk in 1997 met een financiële injectie van 150 miljoen dollar aan te pas komen om het bedrijf overeind te houden.

Vanaf het moment dat Jobs in 1997 als de verloren zoon terugkeerde, begon Apple aan een wederopstanding. De iPod muziekspeler met de bijbehorende iTunes Store scoorden bij de massamarkt en bleken een opmaat voor het succes: sinds 2007 bepaalt het Amerikaanse bedrijf de trends voor mobiele telefonie en mobiel internet. In het afgelopen kwartaal verkocht Apple 16 miljoen iPhones en 6 miljoen iPads. Die apparaten veroorzaken een stortvloed aan mobiele software die Apple verkoopt in de propvolle App Store.

Steve Jobs’ dominante stijl heeft de nodige voordelen: zo vond hij eigenhandig de wow!-factor van Apple’s gadgets uit: het creëren van zoveel mogelijk geheimzinnigheid, culminerend in een strak geregisseerde productpresentatie die meer gratis publiciteit oplevert dan welke advertentiecampagne ook.

Jobs heeft het bedrijf in het laatste decennium inhoudelijk veranderd. Apple werd beroemd met de Mac-computer (1984), met muis en grafische interface. Daarna zorgde de bolle iMac (1998) voor een wederopstanding van het bedrijf. Maar Jobs verwijderde in 2007 letterlijk de toevoeging ‘Computer’ uit de bedrijfsnaam. Hij had een technologiebedrijf gecreëerd dat het gros van zijn winst haalt uit toonaangevende mobiele producten. Een digitale mediagigant die hogere prijzen voor producten weet te vragen dan de meeste concurrenten, want ook de massamarkt bleek te porren voor de combinatie van design en gebruiksgemak.

Apple werd onder Jobs ook een machtsfactor in de mediawereld. Zijn pleidooi om de beveiliging op digitale liedjes te verwijderen is opgevolgd: de platenindustrie, die met de iTunes Store als grootste succesvolle digitale winkel aan Apple was overgeleverd, ging noodgedwongen met zijn plannen mee. Ook filmstudio’s – Steve Jobs was eigenaar van Pixar en is commissaris bij Disney – zitten regelmatig bij Apple aan tafel.

Jobs heeft bewezen een magisch effect op het bedrijf te hebben. Maar het is niet zo dat zijn artsen vanaf nu de beurskoers van Apple bepalen. Zullen Apple-klanten massaal afhaken, mocht Steve Jobs met zijn onafscheidelijke zwarte coltrui en witte sportschoenen niet terugkeren op het podium? Dat lijkt onwaarschijnlijk. Ooit vormde Apple een aparte clan van computergebruikers, met Jobs als charismatisch leider en de eigenwijze slogan ‘Think Different’ als strijdkreet. Maar de iPod en de iPhone zijn in een paar jaar tijd mainstream geworden.

Hoewel Jobs’ bemoeizucht in het productieproces legendarisch is – hij keurde ooit een nieuw model computer af omdat hij de binnenkant niet netjes genoeg vond – heeft hij nu wel een staf om zich heen verzameld die een paar jaar kan voortborduren op Jobs’ eerdere innovatiedrang: Apple kan even vooruit met nieuwe software en diensten voor de bestaande producten.

Jobs weet zich in de Apple-top onder meer omringd door Jonathan Ive, de industrieel ontwerper die verantwoordelijk is voor het typische Apple-design. En door Tim Cook, de uitvoerend directeur die Jobs al eerder tijdens langdurige afwezigheid verving. Ook toen Jobs er maandenlang niet was, verschenen producten keurig op tijd.

„Maar de trein op tijd laten rijden is wel iets anders dan het doen van baanbrekende innovaties”, merkte een analist op naar aanleiding van Jobs plotselinge vertrek.

Hoe broos de gezondheid van de topman ook is, zo stevig als nu heeft Apple nog nooit in zijn schoenen gestaan. Met een overdaad aan kapitaal (50 miljard dollar) en een record beurswaarde van 340 miljard dollar kan Jobs het zich veroorloven om uit te vallen tegen concurrenten. Over de alternatieven voor de iPad zei hij in oktober nog dat ze „kansloos” waren. Besturingssysteem Android (van concurrent Google) noemde hij „een zooitje”. In dergelijke harde bewoordingen serveerde hij ook Microsoft en Adobe af.

Jobs potentiële opvolger zal zich ongetwijfeld diplomatieker uitlaten. Zijn huidige (tijdelijke) vervanger Tim Cook werd de laatste tijd al vaker naar voren geschoven bij presentaties. Zo deed Cook afgelopen week de introductie van de iPhone die Apple bij de Amerikaanse provider Verizon gaat leveren.

Hoe dan ook, het wordt een spannende tijd voor Apple. Jobs’ medisch verlof komt op het moment dat Apple het meest waardevolle technologiebedrijf op de Amerikaanse beurs is: ruim 300 miljard dollar (bijna 225 miljard euro). Afgelopen week steeg het aandeel Apple aan de Nasdaq tot een recordhoogte van 348 dollar. Begin 2009 stond een aandeel Apple nog onder de 100 dollar.

Gisteravond maakte Apple opnieuw kwartaalcijfers bekend die records braken. Toch zijn beleggers die het afgelopen jaar nog lyrisch waren over Apple, nu bang voor de keerzijde van het Jobs-effect. De vorige keren dat Jobs tijdelijk terugtrad, daalde de koers van Apple aanmerkelijk. De topman moest in 2004 een paar maanden vrij nemen om te herstellen van een zeldzame vorm van alvleesklierkanker. En in 2009 was hij een half jaar uit de running wegens een levertransplantatie, voorafgegaan door maandenlange geruchten over Jobs’ sterk vermagerde verschijning. De koers van Apple ging toen kort onderuit, met 3 procent. Vervolgens steeg de beurswaarde tijdens Jobs’ afwezigheid wel met meer dan 50 procent, dankzij het aanhoudend succes van de iPhone.

Beleggers klaagden al eerder over het gebrek aan informatie over het ziekteverloop van de Apple-topman. Nu is Apple de geruchtenstroom voor, maar opnieuw vertelt het bedrijf niet wat Jobs precies mankeert. Wilde geruchten doen de ronde. De multimiljardair vraagt echter in een brief aan medewerkers om privacy voor hem en zijn familie; hij wil niet over zijn ziekte praten.

Op de Duitse beurs daalde het aandeel Apple maandag na de bekendmaking met 6,2 procent. De Amerikaanse beurzen reageerden gisteren pas, aanvankelijk met een terugval van 6,5 procent. Daarmee daalde de beurswaarde van Apple met ruim twintig miljard dollar. Wat later op de handelsdag steeg de koers weer.

Hopelijk is Steve Jobs zelf net zo veerkrachtig en herhaalt hij het morbide grapje dat hij in 2008 maakte: „De geruchten over mijn dood zijn sterk overdreven.”