Fascinerend duel boven de Poolcirkel

How I Ended This Summer. Regie: Aleksej Popogrebski. Met: Grigori Dobrigin, Sergej Poeskepalis. In 3 bioscopen, daarna op tournee. ****

Soms begint een film met een locatie. Dat was de motivatie van regisseur Aleksej Popogrebski bij het schrijven van How I Ended This Summer: een film draaien op een afgelegen weerstation in Tsjoekotka, negen tijdzones van Moskou en ver boven de Poolcirkel. „De ervaring van mijn leven”, zegt hij. Een plek vol avontuur – de crew moest zich tijdens de drie maanden van opnames ijsberen met toortsen van het lijf houden – en cinematografische pracht. In de zomer gaat de zon nooit onder, maar zweeft hij vier uur lang rond de horizon – het ‘magische uur’ waar fotografen of cameralieden zo dol op zijn.

De natuur moest dus haast wel een hoofdrol spelen in How I Ended This Summer. En dat is ook zo, met weidse shots van zwarte granietwanden, kiezelstranden, water vol kruiend ijs, mosvlaktes op van muggen vergeven permafrost. Het soundscape benadrukt het natuurgeweld nog eens: wind loeit en snerpt oorverdovend, muggen zoemen als passerende raceauto’s. Op zo’n majesteitelijk podium verdient een verhaal extra tijd en ruimte: Popogrebski, internationaal vooral bekend om zijn roadmovie Koktebel (2003), laat de relatie tussen twee geïsoleerde meteorologen langzaam broeien en verzuren, is ook niet bang het verhaal soms even te laten verwaaien in een lang shot waarin een hoofdpersoon door de mist richting horizon wandelt tot hij nog maar een stipje is. Heel soms denk je dan: weer zo’n brave leerling van Tarkovski en Sokoerov. Maar meestal werkt het.

In Rusland kan weidsheid claustrofobisch zijn. De taiga en toendra is koud en vijandig als de zee: niet voor niets noemen Russen op afgelegen locaties de bewoonde wereld ‘het vasteland’. Het afgebladderde hutje op de landtong, omgeven door fraai roestende Sovjetapparaten, is een ark: alleen daar is leven mogelijk.

In How I Ended This Summer speelt zich in zo’n hutje een intens, steeds beklemmender psychodrama af. De ervaren meteoroloog Sergej zit opgescheept met de jonge Pavel. Contact met het ‘vastland’ verloopt via de radio, als het duo meteorologische gegevens doorseint. De veertiger Sergej is na jaren van eenzaamheid in zichzelf gekeerd. Hij brengt de twintiger Pavel met korte bevelen, een grom en soms een klap in het gezicht bij wat hij moet weten: hoe de meetapparatuur te bedienen, vis te fileren.

Pavel is een gewone stadsjongen die stilte en leegte bestrijdt met wilde spelletjes, harde muziek en videogames. Hij zit kennelijk op het weerstation om een verhaal te schrijven. Om, als de regisseur van de film, ‘de ervaring van zijn leven’ te hebben. Maar het hutje is klein en Sergej intimideert hem zodanig dat, als de radio vreselijk nieuws heeft, Pavel het maar liever voor Sergej verzwijgt. Tot hij door zijn ontwijkende manoeuvres heen is en bereikt wat hij het meest vreest.

Het duo Dobrigin/Poeskepalis kreeg op de afgelopen Berlinale samen een Zilveren Beer voor hun fascinerende mannenduel. Of is het een strijd van generaties? Vooral de jonge Pavel roept vragen op: waarom is hij zo paranoïde, zo bang voor Sergej? Cabin fever misschien, of de dynamiek van het kleine leugentje dat uitgroeit van sneeuwbal tot lawine. Maar misschien zegt regisseur Popogrebski, afgestudeerd in de psychologie, ook iets over de Russische opvoeding, de manier waarop jongens daar tot echte mannen worden gesmeed. De oudere Sergej lijkt het oermodel van het Russische gezag: zwijgzaam, bars, met losse handen. Zo ziet Rusland leiders het liefst, als ze uiteindelijk maar een hart van goud hebben.

Maar hoe weet je dat als ondergeschikte als je bij elk fout meteen wordt bedreigd of geslagen? Dan houd je slecht nieuws maar liever voor je: intimidatie bevordert zelden openhartigheid. En als de resulterende miscommunicatie dan tot een kleine ramp leidt, zeggen de overlevenden achteraf beschaamd tegen elkaar: „Hiervan hoeft niemand iets te weten.”

Zo gaat dat in How I Ended This Summer, een simpel verhaal dat zich in Rusland in steeds nieuwe varianten herhaalt. Slecht nieuws wordt verzwegen uit angst voor de gevolgen, die daardoor nog veel erger worden, waarna de zaak maar met de mantel der liefde wordt bedekt. How I Ended This Summer is het verdriet van Rusland in een notendop.