Tomoko in haar bad werd een symbool

Hoe indrukwekkend de fototentoonstelling over W. Eugene Smith in het Amsterdamse Foam ook is, het is jammer dat uitgerekend de belangrijkste foto van dit oeuvre in een nogal donkere nis hangt. Die foto heet: Tomoko Uemura in Her Bath. De foto is even bijzonder als het verhaal erachter.

Een moeder baadt op deze sobere zwart-witfoto haar mismaakte dochter. Alles op de foto straalt liefde en overgave uit. De foto mag niet meer gepubliceerd worden en is daarom alleen nog op tentoonstellingen en op internet (via Google met vermelding van de titel) te zien.

Smith maakte de foto in 1971 toen hij met zijn vrouw het Japanse vissersdorp Minamata bezocht. Daar was in de jaren vijftig een schandaal uitgebroken rond het bedrijf Chisso, dat in de wateren bij Minamata grote hoeveelheden kwik had geloosd. Duizenden mensen en dieren begonnen ernstige ziekteverschijnselen te vertonen. Spierzwakte, gevoelloosheid in ledematen, schade aan oog en oor. Het eten van vergiftigde vis was de belangrijkste oorzaak.

Tomoko, geboren in 1956, was een van de slachtoffers. Zij moet via de placenta besmet zijn geraakt toen haar moeder zwanger van haar was. Tomoko was blind en doof en verlamd aan haar benen. Smith, maatschappelijk geëngageerd fotograaf als hij was, wilde in een symbolische foto het lijden van al die duizenden slachtoffers vereeuwigen. Zo zei hij het ook tegen zijn vrouw Aileen toen hij van het geval-Tomoko hoorde: „Laten we die symbolische foto proberen te maken.”

De moeder baadde haar dochter elke middag en stelde Smith voor tijdens zo’n sessie foto’s te maken. Smith had iets anders in gedachten, hij ging er vanuit dat de verminkingen van Tomoko beter te fotograferen waren in een lichtere kamer. Maar hij voldeed aan de wens van de moeder en fotografeerde haar met haar dochter in een donker badkamertje waar het licht maar door één raam viel.

Het resultaat was een aangrijpende foto die herinneringen wekte aan Michelangelo’s Pietà. Smith had al veel moois gemaakt, maar pas met deze foto werd hij beroemd. Hij had de schande van Minamata een gezicht – een lichaam eigenlijk – gegeven.

Tegelijk moest hij er, evenals de familie van Tomoko, een hoge prijs voor betalen. Het gifschandaal had het dorp verscheurd. Werknemers van Chisso kwamen tegenover de slachtoffers te staan zolang de fabriek zich aan haar verantwoordelijkheid onttrok – wat lange tijd het geval was.

Op een dag ging Smith met zijn camera naar een bijeenkomst waar met een bestuurder van Chisso zou worden gesproken. De man kwam niet opdagen, maar wel zo’n honderd werknemers die Smith ernstig mishandelden. Hij liep blijvend oogletsel op. Intussen kreeg de familie van Tomoko verwijten dat ze de foto’s voor geldelijk gewin had laten maken.

Toen Smith in 1978 overleed, gingen de rechten van zijn Minamata-serie naar zijn inmiddels ex-vrouw Aileen. Zij stond daarop de rechten van de foto’s met Tomoko aan de vader af. Toen Tomoko in 1997 twintig jaar dood was, wilde een Franse tv-maatschappij de foto opnemen in een documentaire over de honderd beste foto’s van de eeuw. Tomoko’s vader weigerde. Hij vond dat er eindelijk rust moest komen rond Tomoko.

Tomoko is nu in haar bad een eerbiedwaardig kunstwerk geworden. Met de welverdiende rust die daarbij hoort.