'Pas als de dollar instort, zal de Amerikaan matigen'

De Verenigde Staten zijn verslaafd aan schulden. Zolang hun handelspartners dat willen financieren, zullen Amerikanen op te grote voet blijven leven, voorspelt econoom en investeringsbankier Christopher Whalen.

‘Er is geen politicus in een democratische samenleving die de roep van de mensen om meer goederen en diensten kan weerstaan.’

Met dit citaat van de Oostenrijkse econoom Friedrich Hayek begint schrijver en investeringsbankier Christopher Whalen zijn nieuwe boek Inflated: How money and debt built the American dream.

Whalen ziet Hayeks motto bijna dagelijks bevestigd, zegt hij in een vraaggesprek. „Sinds de verkiezingen van begin november [voor het Huis van Afgevaardigden en een deel van de Senaat, red.] hebben politici en commentatoren de mond vol van soberheid en fiscale discipline. En waartoe heeft dit geleid? Een verlenging van Bush’ belastingverlagingen, die de nationale schuld met honderden miljarden dollars zal verhogen.”

Het meest veelzeggend vindt Whalen hoe president Obama, die de Democratische meerderheid in het Huis zag verdwijnen, de kosten van deze belastingverlagingen deels wil compenseren: door ouderdomsuitkeringen (social security) niet aan te passen aan de stijgende kosten van levensonderhoud. „Dat is schandalig”, zegt Whalen. „Je haalt zo’n 750 miljard dollar weg bij de ouderen, terwijl de grote bedrijven en banken subsidie op subsidie ontvangen. Is dat eerlijk? Deze crisis heeft veel verstoringen in onze economie voortgebracht.”

Dat roepen er wel meer, maar die schrijven lang niet allemaal een boek dat twee eeuwen financiële en monetaire geschiedenis beslaat. Een boek dat door de New York Observer al de mogelijke ‘Das Kapital’ van de Tea Party-beweging is genoemd.

Whalen begrijpt wel waarom zijn boek in die contreien zal aanslaan. „De Tea Party en libertijnen [voorstanders van maximale persoonlijke vrijheid en minimale overheidsinbreng, red.] als Ron Paul zijn een reactie op wat in Washington gebeurt. Maar de corrupte relatie tussen de grote banken en de federale overheid gaat meer dan een eeuw terug en zou net als onze nationale schuld een bron van zorg moeten zijn voor mensen van elke politieke kleur.”

In libertijnse kringen wordt geopperd de Federal Reserve, het Amerikaanse stelsel van centrale banken, af te schaffen en de gouden standaard te herinvoeren. Vindt u dat goede ideeën?

„Ik ben voor een regime dat politici beperkt in hun mogelijkheden om te lenen en om geld bij te drukken. In deze tijd zou ik daarvoor behalve goud ook koper en andere harde activa gebruiken. De Fed daarentegen, doet precies wat hij moet doen: de rentevoet op staatsobligaties op zo goed als nul houden, in de hoop dat mensen hun geld in echte activa steken. Het probleem is niet de Fed zelf, maar dat we het rentebeleid van de Fed al meer dan vijftien jaar alleen gebruiken om groei en werkgelegenheid op de korte termijn te stimuleren – zonder iets te doen aan onze structurele problemen: het verdwijnen van banen naar het buitenland, het verouderen van de bevolking en de groeiende staatsschuld.”

Was de staatsschuld niet geëlimineerd tijdens de Clinton-jaren?

„Welnee. Je hebt mensen als Bob Rubin [minister van Financiën in de regering-Clinton en oud-Citibank-topman, red.] die zich als begrotingshaviken voordoen. Maar in werkelijkheid gebruikte hij de geldstroom van ‘social security’, die in die jaren zeer hoog was, en hielp hij zo de schatkist zichzelf te financieren ten koste van de toekomst. Het was een periode van valse zekerheid voor de VS.”

Waarom lenen Amerikanen zo graag geld? Het lijkt in tegenspraak met het Amerikaanse puritanisme.

„Amerikanen hebben altijd papiergeld en leningen gebruikt om hun noden te financieren: leningen voor de spoorwegen, voor de grote oorlogen en, zoals onlangs, voor het financieren van financiële crises. Deze neiging om de toekomst naar het heden te trekken, is een functie van ons systeem van vrij ondernemerschap. Neem de naoorlogse rivaliteit tussen Ford en General Motors. Ford was een cash bedrijf, want Henry Ford hield niet van lenen. GM daarentegen begreep de macht van financiering. Dus als je bij GM de showroom binnenliep, bood de verkoper je meteen financiering op een auto aan. Daardoor groeide GM zo veel harder dan Ford, dat men tegen het einde van de jaren ’50 ophield de twee bedrijven nog met elkaar te vergelijken.”

De ouders van de babyboomers groeiden op tijdens de Grote Depressie. Vertelden zij hun kinderen niet om sober te leven en hard te werken?

„Jawel, maar daar hielden ze zich niet altijd zelf aan. Na de Tweede Wereldoorlog keerden de soldaten terug, kochten huizen met steun van de overheid en kregen gratis een universitaire opleiding. Zo ontstond een cultuur van entitlement naast het traditionele arbeidsethos. Die ambivalentie bestond overigens al langer: denk aan de stabiele agrarische maatschappij van John Adams versus de Gold Rush rond 1840.”

Was de Gold Rush het begin van de Amerikaanse Droom?

„Met hard werken en sparen kwam je in die jaren vaak niet ver. Dat maakte de lokroep van het goud in Californië aantrekkelijk. Stel je voor dat je je huis, je vrienden en je gezin in Boston achterlaat om per schip Kaap Hoorn in Zuid-Amerika te ronden in de hoop goud te vinden in San Francisco. Dat is zeer speculatief, maar de mensen deden het.”

Het lijkt erop dat sindsdien de balans is doorgeslagen naar die ‘speculatieve neiging’.

„Toen de ouders van mijn vader oud werden, verkochten ze hun huis in Queens en kochten een trailer op Long Island. Ze hadden genoeg geld om tot aan hun dood tussen de aardappelboeren te wonen. Hun huis was hun potje voor de oude dag geweest. Dat was toen de Amerikaanse Droom. Tegenwoordig hebben we een hele generatie babyboomers, die zonder spaargeld met pensioen gaat. Dat komt deels door het instorten van de financiële markten, maar willen we nou echt dat pensioenen afhankelijk zijn van speculatieve proposities als de aandelenmarkt?”

De econoom Paul Krugman pleit in zijn columns in ‘The New York Times’ voor grote infrastructuurprogramma’s zoals tijdens de depressie, teneinde zo banen te scheppen. Vindt u dat een goed idee?

„In die tijd hadden we zo weinig schulden, dat een beetje lenen veel groei opleverde. En we profiteerden natuurlijk enorm van de nieuwe ziekenhuizen, wegen en bruggen die werden gebouwd. Maar hoeveel meer geld kunnen we lenen? Ik zou eerst de bodem van de put willen zien. We geven al zoveel geld uit aan het afbetalen van onze schulden dat nieuwe leningen niet veel rendement meer zullen opleveren.”

Als de Amerikaanse houding ten opzichte van geld en schulden moet veranderen, waar moet die verandering dan vandaan komen?

„Sinds de Tweede Wereldoorlog is de dollar de globale munteenheid, waardoor de VS zich niet hoeven te houden aan de fiscale regels die wel voor andere landen gelden. De dollar is overgewaardeerd, als je kijkt naar de balans van de Fed. Maar onze handelspartners willen niet dat de dollar daalt; zij zijn onze schuldeisers en willen ons hun goederen verkopen. Pas als de dollar instort, en we niet langer onbeperkt kunnen lenen, zullen we gedwongen worden om niet langer op te grote voet te leven.”

Wanneer zal dat gebeuren?

„Op een zeker moment zal de rest van de wereld, inclusief Europa, enige controle willen hebben. Dan zal er een eind komen aan de mogelijkheid van de VS om tot in het oneindige te lenen. Dat zou ertoe kunnen leiden dat we in grote problemen raken. Maar we zullen er sterker uitkomen. Zelfs onder een socialist als Obama is dit een krankzinnig libertijns land, waarin mensen altijd zullen willen investeren. Elk jaar openen er alleen al in de deelstaat Texas meer nieuwe banken dan in heel West-Europa bij elkaar.”