Een landelijk meldpunt voor klokkenluiders

In Nederland kun je nergens terecht als je gevaren wilt melden of fout handelen. Wie ermee naar buiten treedt, wordt al gauw als ‘verrader’ weggezet. Dat is schadelijk voor ons land, vindt

Pieter van Vollenhoven c.s.

Het blijft tobben met de omgang met klokkenluiders. De recente uitspraak van de ambtenarenrechter over Fred Spijkers illustreert dat. Deze klokkenluider werd door het ministerie van Defensie ‘uitgeschakeld’. Hij belandde in een langdurige strijd om erkenning en nog steeds weet de rijksoverheid niet hoe daarmee om te gaan. Uit deze affaire werd duidelijk dat de overheid schromelijk over de schreef is gegaan.

De integriteit van de overheid en de veiligheid van de samenleving zijn gebaat bij een zuiver en transparant bestuur, zo bleek ook uit onderzoek dat vanuit de Stichting Maatschappij, Veiligheid en Politie is uitgevoerd. Veiligheid en integriteit worden zelden met elkaar verbonden, maar hebben uiteindelijk toch veel met elkaar gemeen. Het gaat om onkreukbaar handelen en afwenden van schendingen. Meldingen op dit terrein moeten serieus worden genomen als er iets misgaat of dreigt te gaan.

De samenleving heeft er immers groot belang bij dat veiligheids- en integriteitsproblemen en -risico’s worden onderzocht of verholpen. Dag in dag uit signaleren mensen fysieke, sociale of morele risico’s om zich heen. Cruciaal is of iemand daarna bereid is het te melden. Daarvoor staan verschillende wegen open: binnen of buiten de organisatie waarin het probleem zich voordoet. De mate waarin medewerkers geneigd zijn intern te melden, hangt direct samen met de waardering die ervoor bestaat, een duidelijk integriteitsbeleid en of het duidelijk is waar melders terecht kunnen (direct leidinggevende, vertrouwenspersoon, management). Ook mag verwacht worden dat de melding serieus wordt onderzocht (en leidt tot een bevredigende afwikkeling, met consequenties voor de organisatie) en of er over onderzoeken en resultaten duidelijk wordt gecommuniceerd.

Op deze punten schiet Nederland tekort, er ontbreekt een adequaat stelsel voor het melden van veiligheids- en integriteitsproblemen en -risico’s. De huidige klokkenluidersregelingen voor ambtenaren zijn slecht bekend, werken niet of nauwelijks en wekken weinig vertrouwen. Er is ook vrijwel niets geregeld voor private werknemers, omdat de zelfregulering van deze sector niet blijkt te werken. Burgers melden niet omdat ze weinig vertrouwen hebben dat ze serieus worden genomen en men niet weet waar men met meldingen terecht kan. Meer dan 40 procent van de burgers die een integriteitsschending zien maar die niet melden, geeft als reden aan ‘er gebeurt toch niets mee’.

Vaak is het intern melden een voor de hand liggende optie als de organisatie zelf een verantwoorde meldingsprocedure heeft. Organisaties kunnen dan zelf veiligheids- of integriteitsonderzoek doen met mogelijk ook disciplinaire gevolgen en maatregelen die de risico’s beperken of de misstand beëindigen. Vanwege het belang en het nut van intern melden zouden alle publieke en private organisaties van enige omvang daar verplicht aandacht aan moeten besteden. Binnen het integriteits- en veiligheidsbeleid hoort een ‘meldbeleid’ met waardering voor en bescherming van melders. Melden ligt immers erg gevoelig – het brengt een loyaliteitsdilemma met zich mee waarbij de melder balanceert tussen de loyaliteit aan de eigen groep en de directe collega’s aan de ene kant en het publieke of het eigen geweten aan de andere kant. Melders en klokkenluiders moeten dus worden gewaardeerd en niet als ‘verklikker’ of ‘verrader’ worden weggezet.

Als interne meldmogelijkheden tekortschieten, zullen medewerkers de klok moeten kunnen luiden in een (onafhankelijke) buitenwereld. Het ontbreekt in Nederland aan een van het bestuur onafhankelijke en duidelijk zichtbare organisatie waar zowel (particuliere) werknemers en ambtenaren als burgers terecht kunnen als intern melden geen optie is of op een interne melding niet adequaat is gereageerd. Zo’n organisatie zou verregaande bevoegdheden moeten hebben om de gemelde misstand te (laten) onderzoeken, zeker als het gaat om publieke belangen als veiligheid en integriteit.

Wij bepleiten daarom een landelijk meldpunt integriteit en veiligheid dat bij een bestaande organisatie kan worden ondergebracht, dat zo nodig ook zelf onafhankelijk onderzoek kan verrichten.

Het is triest dat opeenvolgende kabinetten daartoe niet zijn overgegaan en dat de Tweede Kamer niet in staat is gebleken daarin verandering te brengen. Mocht de recente schokkende uitspraak van de ambtenarenrechter over klokkenluider Spijkers daarin verandering brengen en kabinet en Kamer in actie komen, dan zouden we dat toejuichen.

Prof.mr. Pieter van Vollenhoven is voorzitter van de Stichting Maatschappij, Veiligheid en Politie. Dr. Gjalt de Graaf en prof.dr. Hans van den Heuvel zijn verbonden aan de onderzoeksgroep Integriteit van Bestuur van de VU.