Chatten en politieke achterdocht in de lange Poolse winters

Met websites als Gadu-Gadu (Gekeuvel) is Polen in de EU koploper in het gebruik van sociale media. Lokale sites verslaan Facebook en andere groten.

Polen als early adopter, het klinkt te mooi om waar te zijn. In Polen gaat alles toch tergend langzaam, de wegenbouw, economische hervormingen, treinen, de verwerking van historische trauma’s? Zeker, maar wellicht gaat internet er daarom zo snel, bij wijze van escapisme. Internet als het beloofde land.

Polen is koploper in de Europese Unie (EU) als het gaat om het gebruik van sociale media, meldde Eurostat, het statistisch bureau van de EU, vorige week. Van de Poolse internetgebruikers tussen 16 en 24 jaar kletste 94 procent zich in 2010 een slag in de rondte op het web. En ook een leeftijdscategorie hoger, tot en met 54 jaar, voert Polen de lijst aan, met 67 procent.

Meteen een kanttekening: het internetgebruik is in Polen nog steeds laag, de helft van de Polen kent internet alleen van horen tzeggen, wat betreft breedbandaansluitingen loopt het land ver achter in Europa. Maar onder de gebruikers leeft de virtuele samenleving volop.

Hoezeer bleek vorig jaar, na het dodelijke vliegtuigongeluk in Rusland met de Poolse president Lech Kaczynski. Terwijl de reguliere media zich inhielden, uit respect voor de slachtoffers maar ook voor de feiten, gingen op internet de remmen los. Daar was Kaczynski natuurlijk vermoord door de Russen. De president zou het ongeluk zelfs hebben overleefd en later door Russische geheim agenten zijn afgemaakt met een genadeschot. Op Youtube verschenen bibberige filmpjes van het vliegtuigwrak waarop duidelijk pistoolschoten te horen waren.

Internet is de Polen, misschien wel meer dan andere Europeanen, op het lijf geschreven, zegt Konrad Caban, die webreclames verkoopt. „We hebben de lelijke neiging om altijd alles maar te kritiseren, we zijn zelden trots op onszelf, we houden van complottheorieën. De anonimiteit van internet is daarvoor ideaal.”

De hit van 2009 was de website Demotywatory, waar bezoekers lekker konden mopperen, met ‘tableaus’, meestal een foto met een gevatte tekst die de Poolse realiteit – de gaten in het asfalt, de hondenpoep op straat, de stalinistische lelijkheid, de politieke hysterie – draaglijker moet maken of, beter gezegd, ondraaglijker.

De populariteit van sociale media in Polen heeft ook meer banale oorzaken. „Onze winters zijn lang, koud en donker”, zegt Arkadiusz Pernal, bestuursvoorzitter van Nasza Klasa (Onze Klas), de Poolse versie van Facebook. Ideaal internetweer, kortom. „In Letland, Estland en Scandinavië zie je soortgelijke trends”, aldus Pernal.

Bovendien is internet net zo anarchistisch als de Polen zelf, die aan eeuwen van bloedige onderdrukking een diep wantrouwen jegens autoriteiten hebben overgehouden. „Ik ben geen socioloog maar volgens mij vinden wij die chaos op het web wel leuk”, zegt Pernal.

Het Poolse internet is al jaren het domein van rechtse bloggers met soms onverteerbare standpunten en van linkse bloggers die zich niet herkennen in de door rechtse partijen gedomineerde politiek. Maar vorig jaar kwam die ideologische woordenbrij ook op straat terecht.

Toen aanhangers van de ‘vermoorde’ Kaczynski met groot gevoel voor drama een doorgaande weg in Warschau blokkeerden met een houten crucifix, kwam via sociale internetfora een reactie op gang. Duizenden jongeren gingen uiteindelijk de straat op voor een ludieke ode aan het gezonde verstand.

De Polen hebben een niet te stillen honger naar internet, maar de grote webbedrijven laten het land vaak links liggen – ze vinden de taalbarrière te groot en de koopkracht te laag. Een liedje downloaden met iTunes kan niet, via Amazon speelgoed kopen was lang niet mogelijk of door hoge verzendkosten waanzin.

In dat virtuele niemandsland is een stortvloed aan lokale initiatieven ontstaan, zoals Gadu-Gadu (Gekeuvel), een tien jaar oud, haast archaïsch programmaatje om te chatten dat nog steeds populairder is dan Skype of Messenger, en zoals veilingsite Allegro, de Poolse variant op eBay. In Polen is eBay een dwerg.

Nasza Klasa, dat in 2006 begon als ontmoetingsplek voor ex-scholieren, heeft tegenwoordig 13,5 miljoen gebruikers. Ter vergelijking: het originele Facebook heeft hier 4 miljoen gebruikers. Facebook is, kortom, te laat, zegt Pernal, de oprichter van Nasza Klasa. „De markt is verzadigd.”

Samen met Nederland, waar Hyves vooralsnog regeert, is Polen een van de weinige landen in Europa waar Facebook geen marktleider is. Maar volgens reclameman Caban zal dat vroeg of laat veranderen. „Facebook heeft een wereldwijd bereik, Nasza Klasa zal altijd een lokaal fenomeen blijven.” Pernal ziet het gevaar, maar maakt zich nog geen zorgen. „We groeien natuurlijk niet meer zo hard als in de begindagen, maar onze voorsprong is groot.”