Papa Nazarbajev heeft straks geen fraude meer nodig

Kazachstan ligt strategisch tussen China, Afghanistan en Rusland. President Nazarbajev biedt stabiliteit, maar geen democratie.

De democratie in Kazachstan, die president Noersoeltan Nazarbajev het Westen van tijd tot tijd belooft, moet het voorlopig zonder verkiezingen stellen. Gisteren stemde het parlement unaniem in met een referendum waarin de bevolking mag stemmen om de termijn van Nazarbajev, met tien jaar te verlengen tot 2020. Nazarbajev, bijnaam Papa, hoeft zich daarover geen zorgen te maken: hij heeft een solide reputatie opgebouwd in winnen door fraude. Die is straks niet meer nodig: de verkiezingen volgend jaar worden overbodig, evenals de volgende verkiezingen in 2016.

„Een tegenslag voor de democratie”, noemde de Amerikaanse regering het referendum eerder. Maar het belooft westerse leiders en zakenlieden ook stabiliteit in een regio van geostrategisch en economisch belang.

Kazachstan, een ex-Sovjetrepubliek in Centraal-Azië, is belangrijk in de strijd van de NAVO-troepen in Afghanistan. Via het land lopen diverse aanvoerroutes, die belangrijker worden omdat op de hoofdroute via Pakistan steeds meer aanslagen zijn. Het land is bovendien rijk aan olie, gas en uranium. Amerikaanse, Europese, Russische en Chinese energiebedrijven doen er intensief zaken.

Met Nazarbajev nog tien jaar aan het roer kan het Westen vermoeden dat die belangen niet in gevaar komen. Nazarbajev heeft, ondanks zijn autoritaire manier van regeren, de naam een betrouwbare en consistente leider te zijn met wie zaken te doen valt.

De Kazachstaanse politiek is een complex geheel van clans met uiteenlopende belangen, die Nazarbajev tot nu toe – met moeite – in evenwicht houdt. Met een nieuwe leider zou een politieke stoelendans hebben plaatsgehad. En dan kan er van alles gebeuren. Zie buurland Kirgizië. Daar is het nog altijd onzeker of de Amerikanen hun legerbasis Manas, van belang voor de bevoorrading van de NAVO in Afghanistan, mogen behouden nadat president Bakijev vorig jaar werd verdreven.

De angst voor onrust was waarschijnlijk de reden voor een deel van Kazachstaanse elite om aan te dringen op een referendum, zeggen analisten ter plaatse. „Er is een kleine groep oligarchen rond de president, die vrezen voor de stabiliteit” als Nazarbajev er niet zou zijn, zegt Anoear Achmetov, econoom aan de gerenommeerde KIMEP-universiteit in Almaty en columnist van de onafhankelijke krant Respoeblika.

Kazachstan was in 2010 voorzitter van de OVSE, de Organisatie voor Veiligheid en Samenwerking in Europa. Destijds was er veel kritiek van mensenrechtenactivisten, Kazachstaanse journalisten en oppositieleden op dat voorzitterschap. Hoe kon een land waar de regering de democratie aan haar laars lapt voorzitter zijn van een internationale organisatie die zegt te strijden voor de democratie?

Maar de 56 leden van de OVSE die Kazachstan als voorzitter hadden gekozen zeiden dat Nazarbajev een kans moest krijgen. Eenmaal in de schijnwerpers zou Kazachstan wel veranderen. Toenmalig Nederlands minister van Buitenlandse Zaken Maxime Verhagen (CDA) zei in deze krant: „In een club met 56 leden kun je niet eeuwig de voorzittershamer onder een klein clubje verdelen […]. Een goede balans is belangrijk om alle landen betrokken te houden.”

In Kazachstan zeiden journalisten dat het Westen was gezwicht voor het vooruitzicht van lucratieve olie- en gascontracten.

Met het referendum wordt onderstreept dat de hoop van de OVSE-leden niet is uitgekomen. In tegendeel. Volgens waarnemers neemt het autoritarisme toe in Kazachstan. Amnesty schrijft in haar meest recente jaarrapport (2009), dat „marteling en mishandeling [van tegenstanders van de regering, red.] nog steeds op grote schaal voorkomen”. Critici van Nazarbajev verdwijnen soms spoorloos. Deze week stapte hoofdredacteur Goelzjan Jergalijeva van de onafhankelijke krant Svobodno Slovo (Vrijheid van Meningsuiting) op omdat ze door de veiligheidsdiensten onder druk zou zijn gezet om minder kritisch te schrijven over het referendum.

Rozlana Taoekina, hoofd van de Kazachstaanse afdeling van Reporters without Borders en journaliste van Svobodno Slovo, schrijft per email dat het referendum neerkomt op „de begrafenis van democratische waarden”.

Veelzeggend was dat de organisatoren van het referendum hun plannen ontvouwde nog voordat het Kazachstaanse OVSE-voorzitterschap afliep. Over de manier waarop het referendum tot stand gekomen is zijn vragen. De initiatiefnemers, een kleine groep leden van de partij van de president, hebben in drie weken tijd naar eigen zeggen 5 miljoen handtekeningen verzameld, meer dan de helft van de stemgerechtigde bevolking. Dat terwijl het in Kazachstan (net zo groot als West-Europa) hartje winter is en veel plekken onbereikbaar zijn. De commissie die de handtekeningen verzamelde bestaat uit 30 man.

In zeker zin is Nazarbajev slachtoffer van zijn eigen systeem. Hij kan en mag niet opstappen. Ook al is hij 70 en heeft hij hart- en rugproblemen (een erfenis van een vroegere carrière als staalwerker). „De mensen willen dat Noersoeltan ons land verder groot maakt”, zei parlementslid Jerlan Nigmatoelin gisteren. „En de wil van het volk is wet.”