Opstelling PvdA was grootste zorg van VS

Diplomatenpost

Toen het moment naderde dat het kabinet-Balkenende IV een knoop moest doorhakken over een verlengde missie in Uruzgan, werd het voor de VS steeds duidelijker hóe moeilijk dat zou worden. Openhartige ambtenaren van Buitenlandse Zaken gaven inzicht in de Haagse worstelingen.

De Amerikaanse ambassade in Den Haag wist dat koningin Beatrix gelijk had. Volgens een diplomatiek telegram had de koningin in de zomer van 2009 tegen ambassadeur Fay Hartog Levin gezegd dat het moeilijk zou worden om politieke overeenstemming te bereiken over verlenging van de Nederlandse militaire missie in Afghanistan. Voor de Amerikanen was dat geen nieuws. Al jaren volgden ze tot in de kleinste details de touwtrekkerij, voor en achter de schermen, die politiek Den Haag diep verdeelde.

Toen het moment naderde dat het kabinet-Balkenende IV een knoop moest doorhakken, werd steeds duidelijker hóe moeilijk het zou worden. Begin 2009 had een Tweede Kamerlid van de VVD, Han ten Broeke, een Amerikaanse diplomaat al gewaarschuwd dat het voor de PvdA, maar ook CDA en VVD, „zelfmoord” zou zijn het mandaat in de provincie Uruzgan na 2010 nog eens te verlengen.

Het was slechts een van de vele, soms tegenstrijdige berichten die de Amerikanen vanuit Den Haag naar Washington stuurden. Vaak ging het over Afghanistan en dan vooral over de worsteling van de PvdA met de kwestie. De toenmalige leider van de sociaal-democraten, vicepremier Wouter Bos, was „the nut to crack”, zoals in een van de telegrammen stond, de man die overtuigd moest worden.

Maar ook op andere Haagse kwesties hadden de Amerikanen scherp zicht, dankzij hun contacten met vrijwel iedereen die er rond het Binnenhof toe doet. Op de hoog oplopende spanningen bijvoorbeeld die op het ministerie van Buitenlandse Zaken bestonden tussen de ministers Maxime Verhagen (Buitenlandse Zaken, CDA) en Bert Koenders (Ontwikkelingssamenwerking, PvdA) – die bij de VN in New York eens zo hoog opliepen dat Koenders „door het lint ging” („went ballistic”).

Evenmin ontging de Amerikanen, met dank aan openhartige ambtenaren van Buitenlandse Zaken, hoe de krachtsverhoudingen binnen het kabinet lagen tussen minister van Defensie Eimert van Middelkoop („derde wiel aan de wagen”, „onervaren junior partner”) en Koenders en Verhagen („die inzake Afghanistan het beleid meestal dicteren”).

De Amerikaanse diplomaten hadden er ook goede kijk op hoe Amerika-gezind de individuele bewindslieden waren. Verhagen bijvoorbeeld verzekerde de Amerikaanse ambassadeur al begin 2007, kort nadat besloten was dat hij minister van Buitenlandse Zaken zou worden maar nog vóór zijn formele benoeming, dat hij erg pro-Amerikaans was. Daarbij voerde hij onder meer aan dat hij met zijn gezin menige vakantie in de VS had doorgebracht, „vaak in een camper”. Al een paar weken later constateert een Amerikaanse diplomaat tevreden: „Zijn instincten gaan uit naar versterking van de bilaterale relatie [met de VS], zonodig zelfs ten koste van Europa.”

Speciale aandacht was er bij de Amerikaanse missie in Den Haag vanzelfsprekend voor de toekomstkansen van de coalitie en de vraag wat er zou gebeuren als ook het vierde kabinet van Balkenende zou sneuvelen. In december 2009 speculeerde Mark Rutte, toen nog fractievoorzitter van de VVD in de Tweede Kamer, in een gesprek met de Amerikanen niet alleen dat het kabinet-Balkenende IV zou vallen over de kwestie-Afghanistan. Hij liep ook vooruit op de mogelijkheid van een kabinet van VVD met CDA, D66 en ChristenUnie. Dat zou volgens hem tot „serieuzere steun voor NAVO-operaties” leiden.

Het kabinet-Balkenende IV viel in februari vorig jaar, inderdaad over Afghanistan. In de formatie die daarop volgde is de samenwerking VVD, CDA, D66 en CU, die geen meerderheid zou hebben, niet serieus onderzocht.

De Amerikanen moesten werk maken van hun contact met Rutte, fluisterde Verhagen hen in september 2009 al in, omdat de steun van de VVD voor een verlengingsbesluit van groot belang was. Verhagen adviseerde de Amerikaanse ambassadeur bij de NAVO, de van oorsprong Nederlandse Ivo Daalder, „te investeren in de VVD” en in VVD-leiders als Mark Rutte.

De opstelling van PvdA in de kwestie-Afghanistan blijkt door de jaren heen de grootste zorg te zijn geweest van zowel de coalitiegenoten als de Amerikanen. Pas deze week kwam een eind aan de jarenlange onduidelijkheid over de positie van de partij inzake Afghanistan, toen PvdA-leider Cohen in deze krant ondubbelzinnig zei geen vertrouwen meer te hebben in de hele Amerikaanse strategie in Afghanistan.

Maar jarenlang was de vraag, ook voor de PvdA’ers zelf: hoe zou de partij, die zich eerder zozeer verbonden had aan de afspraak dat de missie in Uruzgan na 2010 echt afgelopen zou zijn, in kabinet en Kamer omgaan met een verzoek om tóch nog een keer langer te blijven?

De irritatie met de PvdA liep geleidelijk op. Ambtenaren van Buitenlandse Zaken verzuchten in 2007 over Koenders dat hij een „gulzige honger” heeft naar informatie over Afghanistan: „Hij wil weten hoeveel zandkorrels er in Uruzgan zijn.”

Destijds hadden de Amerikanen nog enige consideratie met Bos. „Minister van Financiën en PvdA-leider Wouter Bos, staat onder enorme druk vanuit de partij om de missie te beëindigen”, schreef de ambassade in een telegram bedoeld om Washington bij te praten aan de vooravond van een bezoek van minister van Middelkoop van Defensie. „Dat plaatst hem [Bos, red.] in de weinig benijdenswaardige positie dat hij óf zijn partij ergert als hij instemt met de verlenging [van de missie], óf zichzelf isoleert in het kabinet als hij zich ertegen verzet. Het sterke geloof dat Bos spoedig zijn positie als leider van de partij zal verliezen, maakt hem nog kwetsbaarder voor aanvallen van links.”

Het geduld van de coalitiegenoten van de PvdA werd vooral in de loop van 2009 zwaar op de proef gesteld. Bos zei in augustus nog tegen ambassadeur Hartog Levin dat Nederland na 2010 waarschijnlijk in Afghanistan zou blijven, alleen niet in de provincie Uruzgan. „Als we [de huidige missie] weer verlengen, zei Bos, zal ons elke twee jaar gevraagd worden te blijven. Het is belangrijk dat we woord houden en de missie afronden.”

Bos gaf toe dat een nieuwe missie in Uruzgan wel het meest voor de hand zou liggen, maar hij betwijfelde of zijn partij daarmee akkoord zou gaan. Het ambtsbericht meldt in hoofdletters dat de vertrouwelijkheid van Bos strikt beschermd moet worden. Erboven staat behalve ‘secret’ ook ‘NOFORN’ – no foreigners, niet voor buitenlandse ogen. In het openbaar erkende Bos niet dat blijven in Uruzgan voor de hand lag.

Begin december beklaagde fractievoorzitter Pieter van Geel van het CDA zich bij de Amerikaanse ambassadeur dat „sommige Kamerleden van regeringspartijen” zich vastklampen aan „irrationele” ideeën, onder meer dat de regering beloofd had de missie na 2010 te beëindigen. Toen in de dagen voor Kerst de spanning verder was opgelopen, zetten de Amerikaanse diplomaten voor Washington de stand van zaken op een rijtje.

Bos ging diplomatieke contacten nu helemaal uit de weg, schreven ze. De PvdA was „een partij in verwarring” en Bos liet alle gesprekken over Afghanistan over aan minister van Ontwikkelingssamenwerking Koenders, „die wilde dat Nederland alleen nog ontwikkelingsactiviteiten in Uruzgan zou doen”, en fractiewoordvoerder Buitenlandse Zaken Martijn van Dam, die „nog onbuigzamer was over een vertrek uit Uruzgan’’.

Via de Australische ambassadeur hoorden de Amerikanen nog dat Koenders hem had gezegd dat de PvdA, met instemming van Bos, akkoord kon gaan met voortzetting van het ontwikkelingswerk in Uruzgan met een man of twaalf, en een legering van 500 militairen elders in het land.

Maar van de PvdA-woordvoerder voor Defensie, AngelienEijsink, kreeg de Amerikaanse ambassadeur te horen dat het voor Amerikaanse politici geen zin meer had om nog met Bos of Van Dam in gesprek te gaan. Ze waren niet meer „open-minded” inzake Afghanistan, zou de PvdA’er over haar collega’s hebben gezegd.

Nadat het kabinet in februari was gevallen, waarschuwden de Amerikaanse diplomaten Washington te waken voor optimisme. „Met een demissionair kabinet van alleen CDA en CU vertellen officiële bronnen ons waarschijnlijk alleen wat we graag willen horen.”

Morgen in NRC Handelsblad: De rol van de Amerikanen in de Nederlandse besluitvorming

Stukken lekten via WikiLeaks ● Site publiceert al ruim vier jaar ● WikiLeaks heeft niet langer het monopolie