Postmarkt wordt niet echt markt

Op advies van ‘verkenner’ Ruud Vreeman stevent het kabinet af op een verkapte prijsmaatregel in de geliberaliseerde postmarkt.

Iedereen lijkt tevreden.

Arnhem, 01-12-09. TNT Distributie Centrum, verzamelen en sorteren van de post door de postbodes. Sfeerbeelden van de werkvloer. Foto Leo van Velzen NrcHb.

Het zou een nieuw economisch model kunnen worden, het ‘model Vreeman’. PvdA’er Ruud Vreeman presenteerde dinsdagmiddag zijn conclusies en aanbevelingen om problemen op de geliberaliseerde postmarkt op te lossen. Bij TNT werd eind vorig jaar regelmatig gestaakt en de concurrentie tussen de oud-monopolist en nieuwkomers Sandd en Selektmail resulteert in ongewenste bijeffecten.

Vreeman komt, als ‘verkenner’ van minister van Sociale Zaken Henk Kamp (VVD) en staatssecretaris Henk Bleker (Economische Zaken, CDA), met het voorstel om via prijsverhogingen bij de postbezorging de arbeidspositie van werknemers te verbeteren – een correctie op de vrije prijsvorming waar de opdrachtgevers van kabinet-Rutte direct positief op reageerden.

De postmarkt is de afgelopen jaren stapsgewijs vrijgegeven. Maar in de sector worden veel minder arbeidsovereenkomsten afgesloten dan was afgesproken bij de liberalisering. Onderhandelingen hierover tussen de bonden en de postbedrijven liepen vorig jaar volledig vast.

Juist bij nieuwe bedrijven die de postmarkt betreden wordt veelal gewerkt met aparte contracten waarbij de werknemer minder vergoedingen krijgt en meer risico’s loopt. „Er is vooral geconcurreerd op prijs en op arbeidsvoorwaarden. Maar aan de onderkant van de arbeidsmarkt is meer bescherming nodig”, concludeert Vreeman. Hij zegt dat de liberalisering van de postmarkt een ‘valse start’ heeft gemaakt.

De vraag is wat er precies fout is gegaan. Het afdwingen van de quota voor arbeidsovereenkomsten die overheid en sociale partners afspraken, zou nieuwkomers tot een aftocht of faillissement dwingen, zo is de vrees. En dan komt de beoogde marktwerking helemaal niet meer van de grond.

Nieuwkomers als Sandd, die gisteren de overname van concurrent Selektmail aankondigde, zijn met de stuklonen die zij hun bezorgers betalen circa 40 procent minder aan lasten kwijt dan marktleider TNT, waar vrijwel iedereen een arbeidsovereenkomst heeft. Werknemers met flexibele contracten bouwen geen pensioenrechten op, krijgen geen vakantiegeld en hebben geen recht op doorbetaling bij ziekte.

Volgens Vreeman resulteert de scherpe concurrentie op prijs tot te weinig volwaardige arbeidsovereenkomsten. Het is eenvoudigweg te duur. „De vraag is hoe de financiële ruimte kan worden gecreëerd dat dit toch gebeurt”, zei hij dinsdag. Daarom stelt Vreeman voor om concurrenten van marktleider TNT te belonen voor het sluiten van meer arbeidsovereenkomsten.

Het geld dat daarmee gemoeid is zal moeten worden betaald door de klanten van de postbedrijven: bedrijven en organisaties. Consumenten hebben er geen last van, want de particuliere markt valt onder TNT.

Barbara Baarsma, hoogleraar marktwerking, is positief over de voorstellen. „Hierdoor kunnen werkgevers en werknemers in de postmarkt weer met elkaar aan tafel gaan zitten. Dat is belangrijk.” Zij vreest er wel voor dat bij te streng voorgeschreven regels voor het percentage arbeidsovereenkomsten de moeizaam opbloeiende marktwerking in de knop wordt gebroken.

Minister Kamp zei: „Werknemers zijn een beetje in de verdrukking gekomen. Terecht dat de overheid in het geweer komt.” Maar waarom weigerden in het recente verleden vele werknemers dan arbeidsovereenkomsten bij Sandd of Selektmail? In vakbondskringen wordt gezegd dat de contracten te ingewikkeld zijn. Werkgevers stellen dat de postbezorgers, onder wie veel scholieren, studenten en gepensioneerden, juist flexibele contracten prefereren. Of zou soms meespelen dat illegalen makkelijker inzetbaar zijn via uitgeklede contracten waarbij de postbezorger als ondernemer opereert?

Die vraag lijkt amper aandacht te krijgen. Het is ook een gepasseerd station. Overheid en sociale partners vinden een hoog percentage arbeidsovereenkomsten noodzakelijk.

Op een andere vraag lijkt snel antwoord wél gewenst. De overheid vraagt straks van de branche om samen met een deskundige vast te stellen hoeveel geld nodig is om tot meer arbeidsovereenkomsten te komen, en de tarieven daar op aan te passen. Botst dat niet met de kartelwetgeving? Marktwerking à la Vreeman moet zich in de praktijk nog bewijzen.