De maatschappij maakt de mens kapot

Frans Woyzeck naar Georg Büchner door NTGent. Gezien: 12/1 Toneelschuur, Haarlem. Tournee t/m 23/1. Inl: ntgent.be ****

„Gij denkt te veel, Woyzeck, dat knaagt.” Met deze woorden richt de korporaal zich tot de jonge soldaat Woyzeck. Inderdaad, Woyzeck denkt en heeft volop poëtische visioenen. Al denkend probeert hij greep te krijgen op een niet te bevatten wereld.

Soldaat Woyzeck loopt weerloos en slechts gekleed in ondergoed over het podium. Zijn ogen lichten op in een gezicht vol donkere, expressieve vegen. Regisseur Eric De Volder van NTGent - hij overleed kort na de Belgische première - plaatst de hoofdpersoon van het laatste drama van Georg Büchner uit 1837 in een grimmige omgeving. De Volder noemde zijn versie Frans Woyzeck en niet, zoals gebruikelijk, Woyzeck. De toevoeging van een voornaam maakt Woyzeck een menselijker gestalte.

In het toneelbeeld overheerst een houten wc-huisje, door Woyzeck regelmatig bezocht. Om aan geld te komen levert hij zich als proefpersoon uit aan Dokter Beul, die hem een dieet van erwten voorschrijft. Hij geeft het geld aan zijn geliefde Marie en hun dochter Minna. Voor het eerst in de opvoeringstraditie plaatst een regisseur het personage Woyzeck in een gezinsverhouding. Ook de liefdevolle relatie met zijn moeder, Moemoe genaamd, krijgt een sterk accent.

De Volders figuren zijn groteske wezens die zich bijna als poppen over het toneel bewegen. In De Volders visie leven soldaat Woyzeck en zijn armzalige familie leven aan de rand van de maatschappij. Ze zijn afhankelijk van karig soldatensoldij. Moemoe is uitgedost als een oermoeder met een omvangrijk lichaam en wijde, zwarte rokken. Marie heeft een tengere gestalte en haar geblankette gezicht is getekend door angst en bezorgdheid.

Indrukwekkend is het machtsvertoon waarmee de korporaal, de dokter en de tamboer-majoor tijdens de hele voorstelling de andere personages voortdurend vernederen. Hun bewegingen zijn hoekig en hard. Dokter Beul is extreem cynisch.

Wanneer Marie haar lichaam verkoopt aan de tamboer-majoor knapt er iets in Woyzecks hoofd. Hij slaat angstaanjagende wartaal uit en doodt haar in een vlaag van jaloezie. Het bloed om haar hals vergelijkt hij met een „parelsnoer van zonden”. De moordpartij is zeldzaam wreed gespeeld met messteek na messteek. Oscar Van Rompay laat op subtiele wijze zien, hoe duister en grauw de scène ook is, dat zijn Woyzeck kapot is gemaakt door maatschappelijke omstandigheden. Hij is het slachtoffer van medische experimenteerdrift en het extreem militarisme van zijn tijd. Met dit korte, explosieve drama schiep Büchner een van de eerste toneelstukken waarin de willoze mens geofferd wordt aan de wetenschap.

Met deze beeldrijke, expressionistische Frans Woyzeck blijft De Volder trouw aan het artistieke uitgangspunt dat hij sinds zijn studie bij de Poolse regisseur Jerzy Grotowksi huldigde: theater moet gaan over de lotgevallen van de kleine man uit het volk.