De terugkeer van het financiële complot

Het moet een potpourri aan verwarde denkbeelden zijn geweest die rond dwarrelde in het hoofd van Jared Lee Loughner, toen hij zijn pistool leegde in de Amerikaanse stad Tucson en achttien mensen doodde of verwondde, onder wie het Democratische Congreslid Gabrielle Giffords. In de VS is een inmiddels – voorspelbaar – debat uitgebroken over de vraag of Loughner uit politieke motieven handelde en een product is van het vergiftigde discours (progressief links), of zo gestoord was dat zijn veronderstelde denkbeelden er niet toe doen (conservatief rechts).

Vast staat wel dat in het kennelijk nogal eclectische gedachtegoed van Loughner de economie een voorname plaats inneemt. De laatste jaren is de theorie dat de staat en het internationale bankwezen samen via het geldsysteem de maatschappij manipuleren en uitbuiten aan een nieuw leven begonnen. Critici van het systeem wantrouwen het principe van de creatie van het hedendaagse ‘papieren’ geld, dat is gebaseerd op vertrouwen, en tonen zich vaak voorstander van de terugkeer van goud als enige waardedrager. De oprichting van de Amerikaanse centrale bank, de Federal Reserve in 1913, wordt gezien als de ultieme coup van het grootkapitaal.

Dat de mondiale samenzweringstheorie aan terrein wint verbaast niet. De kredietcrisis en haar bezwering heeft de lotsverbondenheid van banken en overheden vergroot of, voor wie dat wil zien, aan het licht gebracht. De belastingbetaler, de kleine man, de arbeider, bloedt om het grootkapitaal te steunen. De recente waardestijging van het goud bevestigt voor de aanhangers dat zij niet de enigen zijn die het systeem wantrouwen.

Eerder was de theorie al nieuw leven ingeblazen door de documentairereeks Zeitgeist, een even gelikte als misleidende lezing van de invloed van het grote geld op de loop van de twintigste eeuw die volgens veel critici overigens af en toe gevaarlijk dichtbij het antisemitisme komt. Alleen al op Youtube is Zeitgeist, voor zover valt na te gaan, al 5,5 miljoen maal bekeken.

De theorie is niet alleen het domein meer van het traditionele anti-kapitalistische radicale links, maar ook van radicaal rechts. De afkeer van Big government en Big finance, met de Federal Reserve als hun instrument, speelt een belangrijke rol binnen de de Tea Party. Zo komen de uiteinden van het hoefijzer ook hier dicht bij elkaar. Wie zich er over verbaasde dat Loughner naar verluidt zowel Mein Kampf als het Communistisch Manifest had liggen, ziet over het hoofd dat beide tegenpolen, in het licht van de kennelijke samenzwering van het internationale grootkapitaal, elkaar niet hoeven uit te sluiten.

Deze auteur toonde zich drie jaar geleden in een discussie tijdens een documentairefestival in Amsterdam al uiterst kritisch over Zeitgeist. Een groot deel van de zaal verklaarde hem daarop, als kennelijk instrument van het grootkapitalisme, prompt tot onderdeel van de samenzwering, naar wiens argumenten niet hoefde te worden geluisterd.

Want dat is het grote voordeel van een samenzweringstheorie: een niet kenbare, complexe wereld wordt er overzichtelijk door, en de aanhanger kan zich er over verbijsteren dat de anderen maar niet door lijken te hebben wat toch zo voor de hand ligt. Na verloop van tijd is er zo veel geestelijk kapitaal en persoonlijkheid in geïnvesteerd, dat ontvankelijkheid voor falsificatie vrijwel onmogelijk is. Alles is uiteindelijk de schuld van de Amerikaanse centrale bank en zijn poppenspelers. En dan pak je dat pistool.

Maarten Schinkel