Water bedreigt miljoenen in Brisbane

Watersnood in Australië

Boeren leken hun schouders op te halen over de overstromingen in landelijk Australië. Maar na een ‘binnenlandse tsunami’ bij Brisbane lijkt een ramp nabij.

De zandzakken zijn vandaag niet aan te slepen in Brisbane. De rijen bij de punten waar de zakken werden afgegeven, groeien hier en daar tot wel een kilometer lang. Het personeel in een glasfabriek in het laaggelegen deel van deze derde stad van Australië besluit zijn eigen zand te gebruiken om zakken te vullen.

In de stromende regen proberen Dave Wichmann en zijn collega’s de ruimte waar transformatoren staan te beschermen. Aan de westkant tegen het binnengutsende regenwater, en aan de noordzijde tegen de Brisbane-rivier, die elk uur verder buiten zijn oevers treedt.

Behalve of de fabriek heel blijft, heeft Wichmann nog een zorg: waar hij slaapt vannacht. Zijn huis in een overstroomde buitenwijk staat hoog genoeg, maar de weg erheen is onbegaanbaar. „Ik ben geboren in 1974, het jaar van de laatste grote overstroming. Ik heb nog nooit zoiets gezien”, zegt hij met ontzag in zijn stem.

Brisbane dreigt het centrum te worden van de watersnood die Australië nu in drie regio’s treft. Gisteren werd het universiteitsstadje Toowoomba getroffen door een regenstorm. Auto’s en voetgangers werden van de weg gespoeld, nadat in een half uur 80 centimeter was gevallen. Zeker tien mensen kwamen om in wat een „binnenlandse tsunami” werd genoemd.

Hoe kan dit? Pradeep Singh van het weerinstituut in Brisbane laat op zijn ene scherm de satellietbeelden zien van de depressie die boven het gebied hangt. Op zijn andere scherm verschijnt een lijst met rivieren en kreken in de staat. Op drie na vertonen ze alle een gevaarlijk hoog waterniveau. Over die drie is geen informatie.

Het probleem gisteren was dat de buien in Toowoomba zo lokaal en plotseling waren, „dat we niet de apparatuur hebben om ze te voorspellen”, zegt Singh.

Nog durft hij zich niet te wagen aan een voorspelling voor Brisbane, een stad met twee miljoen inwoners. Maar hij onderstreept dat de wateroverlast hier nog maar net begonnen is. Daarmee kondigt hij aan dat de watersnood in Australië niet alleen honderdduizenden mensen in de dunbevolkte staat treft, maar straks miljoenen.

Brisbane kan het zich nauwelijks voorstellen. Tijdens de in Australië legendarische overstroming van 1974 kwam het water in dit deel van de stad tot ruim een meter hoog. Op muren van de glasfabriek van Wichmann is ter nagedachtenis aan ‘1974’ op die hoogte een lijn getrokken. De komende dagen zal dit record naar verwachting gebroken worden. Door de regen van de afgelopen maand zijn al meer mensen omgekomen dan toen. De teller staat op 21, tientallen worden vermist.

Supermarkten in Brisbane worden nu leeg gehamsterd en bedrijven sluiten hun deuren. Wie niet naar huis vlucht om hebben en houden te redden, of om het afsluiten van de wegen richting huis voor te zijn, zit vast voor de televisie. Daarop zijn beelden te zien uit nog zwaarder getroffen dorpen in de omgeving. Vanuit helikopters, voor zover die door het noodweer kunnen vliegen, wordt gefilmd hoe mensen op de daken van hun huizen staan te wachten om geholpen te worden.

Brisbane zelf verandert snel in een spookstad. Honderdduizenden inwoners hebben inmiddels zo goed en zo kwaad als het ging de stad verlaten. Al is Dave Wichmann niet de enige die zijn vrouw en kinderen nog thuis zal proberen te bereiken vanavond.

De inwoners van de staat Queensland zijn, net als de rest van Australië, wel wat gewend op het gebied van natuurrampen. Twee jaar geleden nog ging 450.000 hectare van de staat Victoria in rook op bij de grootste bosbranden in de geschiedenis. En de laatste grote overstroming mag dan van 1974 dateren, elk jaar loopt er wel een deel van het land onder. Langdurige droogte is meestal een nog groter probleem.

Omdat de regen en stijging van het waterpeil in de rivieren goed te voorspellen zijn, waren de bewoners van de noordoostelijke staat erop voorbereid dat het regenseizoen, the Wet, dit keer extra nat zou zijn. La Niña, het klimaatverschijnsel dat de tegenhanger is van El Niño, zou ervoor verantwoordelijk zijn. De regen begon al in het voorjaar (in Australië is het nu zomer) en in het midden van de staat omspoelt het opstuwende water sinds de feestdagen huizen, boerderijen, oogsten en steenkoolmijnen.

De boeren en andere inwoners van Queensland leken er hun schouders over op te halen op dat hun woningen verwoest werden en hun economie volledig tot stilstand kwam. De natuur houd je niet tegen, zeiden ze. Ze wisten dat ze een risico hadden genomen door zich dicht bij de rivierbeddingen te vestigen en daarom kregen ze nu natte voeten.

Gisteren sloeg de stemming om, door de regenstorm in Toowoomba. De drie dammen die de stad moeten beschermen konden het water niet aan en er ontstond een muur van water, de ‘binnenlandse tsunami’. Het meteorologisch overheidsbureau had net die dag een waarschuwing gegeven voor Brisbane en de dorpen in het zuiden, waaronder Toowoomba.

Op de bruggen over de Brisbane rivier, die als een slang door de stad kronkelt, is te zien hoe deze al buiten zijn oevers is getreden, over fietspaden en tuinen. Straten kunnen de kletterende regen niet afvoeren. In de loop van vandaag slippen de wegen dicht met forenzen die de stad uitwillen voor de omgeving onbegaanbaar wordt.

De vraag is hoe lang wijken en dorpen afgesneden blijven. Want in tegenstelling tot na een tsunami kan het water hier niet terug naar waar het vandaan kwam. Brisbane krijgt nog te kampen met het water uit het stuwmeer achter de na 1974 aangelegde dam, dat overvol is. Het zal nog maanden duren voordat het water is weggetrokken en de schade gerepareerd kan worden.

Waarom zijn in deze snel groeiende staat, belangrijk om zijn steenkool en landbouw, niet meer maatregelen genomen om overstromingen tegen te gaan, of in elk geval in goede banen te leiden? Volgens meteoroloog Singh mede omdat droogte de afgelopen jaren juist Australië’s klimaatprobleem was. „En omdat Australiërs koppig zijn en toch gaan wonen op plekken waar dat onverstandig is.”

Bekijk een fotoserie op nrc.nl/queensland

Rectificaties / gerectificeerd

Correcties & aanvullingen

In het artikel Water bedreigt miljoenen in Brisbane (11 januari, pagina Drie) staat dat in de plaats Toowoomba in een half uur tijd tachtig centimeter regen was gevallen. Het was tachtig millimeter.