Botsen met Afrika

Ooit zaten alle werelddelen aan elkaar vast. Maar inmiddels zijn Afrika en Eurazië (Europa en Azië vormen een continent) weer zo dicht naar elkaar toegegroeid dat ze in de laatste fase van een botsing zijn beland. Volgens geoloog Paul Meijer (1965) van de Universiteit Utrecht zit de Middellandse Zee in een bankschroef.

Zijn we hard op weg één te worden met Afrika?

„De botsing is bijna compleet, maar dit speelt op een schaal van miljoenen jaren. En helemaal zeker is het niet dat de Middellandse Zee uiteindelijk dichtgedrukt zal worden. Maar er is een grootschalige beweging gaande. We kunnen reconstrueren hoe dat gegaan is. Het startpunt is het supercontinent Pangea, toen de Atlantische Oceaan nog dicht was. Tussen de grote continenten met wat we nu Europa en Afrika noemen, ontstond de Tethyszee. Een deel van de Middellandse Zee is daar het restant van, al zijn er ook hele stukken gegroeid terwijl de continenten naar elkaar toe bewogen.”

Waar hangt het van af of het echt gaat gebeuren?

„De zuidgrens van de Europese plaat is gaan vervormen. Het is heel complex. De Pyreneeën en de Alpen zijn ontstaan door verdrukking. Het zijn plooien in de aardkorst. Als je het effect van vervorming moet voorspellen, dan denk je dat het continent korter wordt. Maar het blijkt ook op te rekken, bijvoorbeeld in Italië. Dat hadden we niet verwacht.”

Hoe kan dat?

„Een gebergte gaat in feite tegen de zwaartekracht in. Er zit een inherente neiging in om uiteen te vallen als de druk afneemt. Dat gebeurt in de Italiaanse Apennijnen. Een voorbeeld is de aardbeving in L’Aquila, in april 2009. Die bleek te maken te hebben met rek-breuken hoog in de Apennijnen.

„Pas sinds kort kunnen we die gebieden modelleren en in de computer nabootsen hoe bijvoorbeeld aardbevingen ontstaan. We kunnen hypotheses doorrekenen. Nu zijn we onder meer bezig met Turkije, dat naar het westen toe beweegt. Zo’n drie centimeter per jaar, relatief snel. Waarschijnlijk is overigens alles in beweging. We zitten zelf op een continent dat heel langzaam beweegt ten opzichte van de diepe aarde, maar Turkije en Griekenland liggen op het vervormende deel. We onderzoeken ook de gevolgen daarvan op de circulatie van het water, en het verband met de kustlijn, die enorm veranderd is. Uit bodemsedimenten leiden we gegevens af over bijvoorbeeld zoutgehalte.”

En waarom de Middellandse Zee zo zout is?

„Zes miljoen jaar geleden was er een zoutcrisis. In de bodem van de Middellandse Zee zit een zoutkorst van gemiddeld anderhalve kilometer dik. De verbinding met de Atlantische Oceaan werd toen kennelijk gehinderd. Op het moment verdampt er meer water dan eraan toegevoegd wordt en zonder de Straat van Gibraltar zou het zeeniveau een meter per jaar dalen.”

Liesbeth Koenen

Op zondag 16 januari spreekt dr. Paul Meijer over ‘De Middellandse Zee in de Bankschroef’. 13.00 uur. Naturalis Cinema, Darwinweg 2 in Leiden.