Leidt die extra dimensie tot vervlakking?

Na Hollywood heeft nu ook Reinout Oerlemans de wow-factor van 3D-films ontdekt.

Maar het draait in film nog altijd om acteerprestaties, spanningsopbouw en timing.

Vorige week werd in Las Vegas de eerste 3D-consumentencamera gepresenteerd door Sony. We gaan nu dus ook onze homevideo’s in 3D opnemen. Ondertussen gaat Reinout Oerlemans als eerste Nederlander een 3D-film maken, over de expeditie van Willem Barentsz naar Nova Zembla. Gegarandeerd succes, want de combinatie ‘Oerlemans + 3D’ maakt genoeg mensen nieuwsgierig.

Oerlemans zegt op zoek te zijn naar „een wauw-reactie”. Dat is precies wat de regisseur van 3D Sex and Zen: Extreme Ecstasy – de eerste erotische film in 3D – in augustus tegen Reuters zei: „It’s not just erotica, they want some wow-factor!”. Die wow-factor hoort bij cinema, al sinds de gebroeders Lumière in 1895 hun eerste film projecteerden: ze hadden hun camera op een perron gezet in het Zuid-Franse plaatsje La Ciotat. Toen de trein het station binnendenderde, doken de negentiende-eeuwse kijkers van schrik onder hun stoel. Soortgelijke verbazing wekten de eerste geluidsfilm in 1923 en de eerste kleurenfilm in 1935. Wauw.

Maar in elke fase was de lol van de nieuwe techniek er snel af. Vervolgens ging het om het verhaal, de emotie, de suspense. Zo is het ook nu: geen kijker zal gaan lachen of huilen van een 3D-effect. Het draait er in film nog altijd om hoe een grap in elkaar zit, hoe acteurs emoties overbrengen, hoe de spanning wordt opgebouwd.

Sinds het succes van Avatar ziet Hollywood dollartekens door zijn 3D-bril. Gloednieuwe 2D-films werden in allerijl naar 3D geconverteerd, zoals Clash of Titans en Tim Burtons Alice in Wonderland. 2011 zal 3D-titels brengen als De Smurfen, Harry Potter, Kung Fu Panda 2 en Yogi Bear. Na de 3D-romantiek van Gnomeo and Juliet gaan we betalen om alle Star Wars-episodes in 3D terug te zien. Tenslotte worden we in 3D in stukken gezaagd in Saw 3D.

Hoeveel voegt 3D nu echt toe? Vrijwel alles wat 3D voor ons doet, kan het brein al uit zichzelf bij een 2D-film. Onze hersenen vertalen objecten in een plat vlak moeiteloos naar 3D: als Laurel op het scherm de helft kleiner is dan Hardy, weet de kijker dat Laurel verder weg staat. Bovendien is het 3D-beeld 30 procent donkerder en vermoeiend om naar te kijken: een mens kijkt meestal maar met één oog tegelijk, terwijl het andere oog rust. 3D dwingt je de hele film lang met twee ogen te kijken. Dat kan misselijkheid en hoofdpijn tot gevolg hebben, of op zijn minst de neiging die bril elk half uur af te zetten.

De twee meest gezaghebbende filmcritici ter wereld verfoeien 3D allebei. „Denk aan je mooiste filmervaring en vraag je af wat 3D daaraan toegevoegd zou hebben”, zegt Roger Ebert (Chicago Sun-Times). Daarbij noemt hij films als Fargo en Casablanca, maar hij had ook Pulp Fiction kunnen noemen: worden zulke films beter in 3D? Ook de Britse criticus Mark Kermode ziet in 3D vooral een commerciële truc die nauwelijks iets toevoegt aan de bioscoopervaring. Hij hoopt op een „2D fight back”.

Leidt de nieuwe dieptewerking tot vervlakking? Het wachten is op iemand die het tegendeel bewijst. Deze week verschijnt de eerste 3D-film van Michel Gondry, The Green Hornet, en in december komt Martin Scorsese eveneens met een 3D-film, The Invention of Hugo Cabret. Dat zal vast wel een meesterwerk zijn, net als de nieuwe 3D-documentaire van Werner Herzog. Maar zij maakten al prachtfilms in 2D en zullen ook in 3D geen blufpoker spelen.

Wil je zeker weten dat je niet overbluft wordt door 3D, pas dan de Mark Kermode-methode toe: een bril die 3D terugverandert in 2D. Zo kan je zien wat de film echt waard is, zonder toegevoegd kijkdoos-effect.

Colin van Heezik is freelance journalist voor onder meer Vrij Nederland, Het Parool en de VPRO Gids.