Hoeveel pausen zijn er eigenlijk?

Sinds de zelfmoordaanslag in Alexandrië vorig weekeinde zijn de koptische kerk en dus ook de koptische paus volop in het nieuws. Die paus was vorig jaar al eens op bezoek in Nederland. Toch was het voor sommigen een verrassing dat er nog een paus was naast die in Rome. Dus vroeg nrc.next zich af: hoeveel pausen zijn er eigenlijk?

Minstens zes, zegt Peter Nissen. Er zijn drie ‘officiële’ pausen: één in Rome en twee in Alexandrië, vertelt de religiehistoricus van de Radboud Universiteit in Nijmegen. Naast de koptische paus, Shenouda III, zetelt daar ook de paus van de Grieks-orthodoxe kerk in Egypte, Theodorus II. Die is alleen hoofd van de Egyptische tak van die kerk, niet van de Grieks-orthodoxe kerk in Griekenland. Dat is de aartsbisschop in Athene, die weer geen paus heet.

Het woord paus komt van het Griekse pappas, dat vader betekent. Die benaming werd in het vroege christendom gebruikt voor bisschoppen en abten, vertelt Nissen. Geleidelijk werd die titel gereserveerd voor de patriarchaten. Dat waren er aanvankelijk vier, namelijk de bisschopszetels gesticht door apostelen: Jeruzalem, waar de apostelen oorspronkelijk zaten; Antiochië in Syrië waar ze naartoe vluchtten na onlusten met de joden in Jeruzalem; Alexandrië , dat volgens de overlevering werd gesticht door Marcus; en Rome, gesticht door Petrus.

„In de vijfde eeuw raakte de term pappas voor patriarchen in onbruik in het oosten”, zegt Nissen. „Behalve in Alexandrië.” Na het concilie van Chalcedon in 451 scheidde de koptische kerk zich af van de Byzantijnse traditie, waartoe de Oost-Europese nationale orthodoxe kerken behoren. Daarom zitten daar twee pausen.

Maar dan zijn er dus nog minstens drie, dat zijn zogeheten tegenpausen. Nissen: „Dan kom je wel terecht in het rariteitenkabinet van het ultraconservatieve katholicisme.” Tegenpausen zijn er wel meer geweest in de geschiedenis, bijvoorbeeld in Avignon tussen 1378 en 1394. De moderne tegenpausen hebben zich van de Rooms-Katholieke Kerk afgescheiden na het tweede Vaticaanse concilie in de jaren zestig. Ze vonden dat paus Johannes XXXIII de kerk daarmee te veel moderniseerde.

Twee van hen zetelen in de VS: paus Michael I van Kansas, die werd benoemd door zijn ouders en nog drie mensen en paus Pius XIII van Montana. De paus van de Palmariaanse kerk, met de weinig bescheiden naam Petrus II, zetelt in het Spaanse El Palmar de Troya. Wie weet zit er nog wel ergens eentje.

Joël Broekaert