Zuid-Afrika als poort van een continent

Met zijn kwakkelende economie is Zuid-Afrika een vreemde toevoeging aan de BRIC-groep van Brazilië, Rusland, India en China. Toch spinnen alle partijen er garen bij.

Het was „het beste kerstcadeau ooit”, vond de Zuid-Afrikaanse minister van Buitenlandse Zaken Maite Nkoana-Mashabane. Na maanden lobbyen ontving de regering-Zuma eind december een officiële uitnodiging om vanaf dit jaar aan te schuiven bij de ‘BRIC’, het handelsoverleg van Brazilië, Rusland, India en China. Met Zuid-Afrika, zo zei de minister, staat de groep van opkomende economieën sterker om de „herstructurering van de wereldwijde politieke, economische en financiële architectuur” aan te pakken.

Maar de financiële wereld is sceptisch. De Zuid-Afrikaanse economie is onvergelijkbaar met die van de vier andere BRIC-landen, en het is onduidelijk wat het land aan het lidmaatschap te winnen heeft. Zuid-Afrika heeft economisch zo zijn eigen problemen.

Het onderlinge overleg is erg informeel”, benadrukt analist Jeff Gable van Absa Capital, onderdeel van de Barclays Group, in Johannesburg. „BRIC is niet meer dan een afkorting voor een groep landen die door institutionele investeerders werden gezien als de grootste en snelst groeiende economieën in de wereld.” De omvang van de Zuid-Afrikaanse economie is ongeveer een kwart van die van Rusland, het kleinste BRIC-land. „Ik denk niet dat managers van investeringsfondsen nu opeens Zuid-Afrika anders gaan behandelen.”

Econoom Jim O’Neill, die in 2001 bij zakenbank Goldman Sachs de term BRIC bedacht, reageerde minstens zo verrast op de uitnodiging voor Zuid-Afrika. „Mondiaal legt Zuid-Afrika geen gewicht in de schaal”, zei hij. Het land heeft 49 miljoen inwoners en het bruto binnenlands product groeide de laatste tien jaar op zijn best met 5 procent. „Maar Zuid-Afrika als vertegenwoordiger van het Afrikaanse continent is een ánder verhaal”, meent O’Neill.

Zuid-Afrika is volgens China en Rusland van strategisch belang als toegangspoort naar de rest van het continent. Niet alleen in de tijdens de afgelopen jaren losgebarsten strijd om natuurlijke hulpbronnen, maar ook vanwege de ongeveer één miljard steeds kapitaalkrachtigere consumenten daar. Opgeteld ligt het bruto product van heel Afrika, ongeveer 1.600 miljard dollar, tussen dat van Rusland en Brazilië in, becijferde consultancybureau McKinsey laatst.

„Zuid-Afrika zoekt heel hard naar buitenlandse investeringen en hoopt ze bij die snel groeiende BRIC-landen te vinden”, zegt John Cairns van de Zuid-Afrikaanse Rand Merchant Bank. In de anderhalf jaar dat president Jacob Zuma zijn land leidt, bezocht hij alle vier de BRIC-landen, met handelsmissies in zijn kielzog.

Na onafgebroken groei sinds het eind van de apartheid in 1994 belandde de Zuid-Afrikaanse economie van eind 2008 tot midden 2009 in recessie. Bijna 1 miljoen banen gingen verloren. De al jaren hoge werkloosheid steeg op papier tot circa 25 procent, maar ligt in werkelijkheid veel hoger, volgens sommige economen zelfs op 40 procent. Ondanks de bescheiden groei van de laatste tien jaar steeg het aantal mensen dat niet economisch actief is met 3,4 miljoen, terwijl de groep economisch actieven met slechts 538.000 toenam.

Het creëren van nieuwe banen staat daarom centraal in een nieuw geruchtmakend economisch plan van de regering-Zuma. In 2020 moet de werkloosheid teruggebracht zijn tot 15 procent. Daartoe moeten in tien jaar vijf miljoen nieuwe banen gevonden worden. De bekende Amerikaanse econoom Joseph Stiglitz, criticus van de liberaliseringsrecepten van het IMF en de Wereldbank uit de jaren negentig, diende Zuma cum suis van advies en is razend enthousiast over het in november gelanceerde voorstel. Stiglitz spreekt van „een langetermijnvisie tegenover het kortetermijndenken van de ongereguleerde markten dat tot de crisis leidde”.

Maar of het plan van Zuma gaat werken is de vraag. Het sinds 1994 regerende ANC is vooral op economisch gebied erg verdeeld. Algemeen secretaris Zwelinzima Vavi van de aan het ANC gelieerde vakbondsfederatie Cosatu bepleit een grotere rol van de overheid in de economie en een iets minder behoudend begrotingsbeleid.

De vakbonden weigeren daarnaast tegemoet te komen aan een oproep van de regering aan topmanagement en de werknemersorganisaties om gezamenlijk de lonen te matigen teneinde meer mensen aan het werk te helpen. „Dan verzoek je een kip en een varken om samen het ontbijt te verzorgen”, zegt Vavi. „De kip legt met plezier wat eieren, maar je moet het varken niet vragen om wat bacon af te staan.” Met andere woorden: de arbeiders die werk hebben verdienen al zo weinig.

Cosatu wil dat de regering meer werk maakt van de waardevermindering van de Zuid-Afrikaanse rand. De munt is door de toegenomen interesse van investeerders in opkomende markten sinds begin 2009 met meer dan 30 procent in waarde gestegen en bereikte deze week de hoogste koers tegenover de dollar in vier jaar. In een poging de munt te devalueren, heeft de Zuid-Afrikaanse regering het makkelijker gemaakt om randen het land uit te brengen en de centrale bank verlaagde in november de rente naar 5,5 procent, het laagste niveau in dertig jaar. Maar niets lijkt te helpen. Terwijl de goudprijs in dollars hoger is dan ooit, heeft Zuid-Afrika daar als op twee na grootste producent door de dure rand nauwelijks van geprofiteerd.

„Als de munt zo sterk blijft, dan zullen we dat merken in buitenlandse investeringen en kunnen meer arbeidsplaatsen verloren gaan”, zegt analist John Cairns van Rand Merchant Bank. „De export komt in gevaar.” Maar volgens Jeff Gable van Absa Capital zal dat zo’n vaart niet lopen. Hij vermoedt dat Zuid-Afrika in 2010 ondanks de dure rand een handelsoverschot had, maar definitieve cijfers ontbreken nog. „Zuid-Afrika zou nu massaal euro’s of dollars kunnen kopen om de eigen munt te verzwakken, maar dat kost enorm veel geld dat beter gebruikt kan worden om banen te creëren.”

Wellicht, zegt Cairns, kan Zuid-Afrika als lid van de ‘BRICS’, zoals de uitgedijde groep nu heet, met de andere opkomende economieën gecoördineerd kunnen optrekken om de munteenheid in rustiger vaarwater te brengen. „Dan is onze nieuwe status nog ergens goed voor.”