'In regelgeving zit honderd jaar ervaring'

Er dreigen nog meer rampen te gebeuren zoals deze week bij Chemie-Pack, als er niet meer wordt geïnvesteerd in inspectie. „Minder regels leiden tot meer risico's en rampen.”

De zware brand van deze week bij het bedrijf Chemie-Pack in Moerdijk zou wel eens de voorbode kunnen zijn van nog meer onheil, vermoedt Ben Ale, hoogleraar veiligheid en rampenbestrijding aan de TU Delft. Want het gaat volgens hem de verkeerde kant op met het toezicht op het gebruik van gevaarlijke stoffen in Nederlandse bedrijven. „Er is al jaren een afbraak aan de gang op het vlak van inspectie”, zegt hij. „Deels om geld te besparen en deels vanuit de overtuiging dat een terugtredende overheid een goede zaak is.”

Zo is er in de chemiesector al sinds 2009 een werkgroep actief die ernaar streeft de toezichtslast voor bedrijven te verminderen. Kerngedachte daarbij is dat het toezicht niet enkel op wet- en regelgeving mag gebaseerd zijn. Het moet ook op basis van vertrouwen tot stand komen: een bedrijf moet zelf de praktijkinformatie kunnen verschaffen die het overheidstoezicht effectiever maakt.

Veiligheidsexpert Ale waarschuwt voor die evolutie: „Regels zijn er niet voor niets: in die regels is honderd jaar expertise verweven. Schaf je ze af, dan schaf je ook de in die regels gestolde kennis af.” En dit zal volgens hem alleen maar leiden tot meer risico's en rampen.

Werd er bij een bedrijf als Chemie-Pack te weinig rekening gehouden met die wetten en regels?

„Dat is in dit stadium moeilijk te zeggen. Het is wel opmerkelijk dat het vuur zich daar heel snel ontwikkeld heeft tot een grote brand. Er moet dus iets grondig verkeerd gegaan zijn. Het post mortem-onderzoek moet dat uitwijzen.”

Het toezicht in Moerdijk verliep niet helemaal zoals het hoorde. Zo ging de Arbeidsinspectie slechts met een beperkt aantal toezichtsbezoeken mee, blijkt uit het jaarverslag 2009 van de gemeente.

„Als je voortdurend met bijvoorbeeld vier deskundigen – op het vlak van arbeids-, brand-, milieu- en procesveiligheid – op stap moet, dan is de verleiding groot om het na verloop van tijd met wat minder te doen, zeker als de financiën beperkt zijn. Dan moet een brandweerman bijvoorbeeld controleren of de arbeidsveiligheid in orde is. Als deskundige weet hij alles over het blussen van branden, maar amper iets over het gebruik van chemicaliën. Zoiets zal vroeg of laat slecht aflopen.”

In de chemiebranche wordt er nu gestreefd naar een minder versnipperd toezicht. Dat is toch een goede zaak?

„Jawel, maar als dit leidt tot minder deskundige kennis tijdens de inspectierondes, dan gaan we de verkeerde kant op.

Er wordt ook gestreefd naar een lagere vorm van toezichtslast: inspectie moet de bedrijven minder geld en tijd kosten.

„Het is niet verkeerd om het toezicht efficiënter te maken. Maar in Nederland betekent dat meestal ‘goedkoper’. Zolang er geld is, wordt er geïnspecteerd. En als het geld op is, dan is er geen grondige inspectie meer. Dan worden enkel nog de lijstjes afgevinkt. Zo ging dat ook bij de vuurwerkfabriek in Enschede. Zeventien jaar lang kreeg dat bedrijf elk jaar een inspecteur over de vloer om na te kijken of het vuurwerk voldeed aan alle voorschriften. Maar eigenlijk ging het niet om vuurwerk, het ging 160 ton explosieven. Daar had die inspecteur geen verstand van. Tot de binnenstad werd opgeblazen.”

De kerngedachte van de sector is: laat de bedrijven zelf de informatie leveren die het toezicht efficiënter en effectiever maakt.

„Klinkt mooi, maar zo werkt het niet in de praktijk. Veel van die bedrijven die met gevaarlijke stoffen omgaan – en dan heb ik het vooral op de kleinere spelers – beschikken niet over de nodige kennis op het vlak van veiligheid. Zij vertrouwen daarvoor blindelings op de regels van de overheid. Herinner u wat de eigenaar van Chemie-Pack op televisie zei. Hij stelde met tranen in de ogen alles te hebben gedaan wat de overheid hem vroeg. Voor hem was dan ook alles in orde. Er is veel kans dat deze man zelfs niet wist waarom de inspectie hem bij een vorige controle op de vingers had getikt. Ik denk niet dat hij een chemicus of toxicoloog is. Zoals zovele andere bedrijfsleiders is hij toevallig de zoon van een vader die een familiebedrijf heeft opgericht. De regels zijn voor hem zoals een kookboek: hij volgt gewoon het recept, maar vraag hem niets over de techniek van de bereiding. Daar heeft hij geen flauw benul van.”

Is meer zelfregulering in de chemiebranche dan een illusie?

„Zelfregulering werkt niet als ze in handen wordt gegeven van mensen die er geen verstand van hebben.”

Toezicht kost elk chemiebedrijf in Nederland gemiddeld 40.000 euro per jaar. Kan dat niet goedkoper?

„Als je bespaart op de kosten van inspectie, dan krijg je slechte inspectie. Kijk naar de autoindustrie. Daar zijn producten sneller op de markt gebracht, met minder kwaliteitscontrole. Met als gevolg dat er nu veel meer auto's met technische gebreken uit de markt worden gehaald. Goedkopere inspectie heeft er geleid tot hogere kosten.”