Verwarschilderde schepen verwarren even

Soms zie je opeens een schip dat heel raar beschilderd is. Het lijkt geen schip maar een schilderij. Zo’n schilderijschip heet een dazzle ship. Ze bestaan al bijna honderd jaar.

Stel je voor dat je Ludwig bent, de kapitein van een Duitse onderzeeboot. Het is oorlog en je tuurt de hele dag door een periscoop, een ronde geknikte buis met spiegels en lenzen die boven het water uitsteekt. Je bent op zoek naar Engelse, Amerikaanse en Russische schepen. Als je die ziet, waarschuw je de bemanning. Die maakt dan de torpedo, de onderwaterbom, klaar om af te schieten. Maar voor het zo ver is, moet je eerst precies weten welke kant het Engelse schip op vaart. Want je moet de torpedo iets voor het varende schip mikken, anders mis je. Pas als je hebt doorgegeven hoe het Engelse schip precies vaart, roep je: ‘Torpedo los!’

Kijk naar het rechter plaatje. Daar zie je een gewoon ouderwets schip. Het is niet moeilijk om te zien hoe het vaart. Het gaat schuin voor ons langs. Dit wordt een voltreffer.

Op het linker plaatje zie je hetzelfde schip. Het vaart precies dezelfde kant op als het rechter schip. Maar door de gestreepte beschilderingen lijkt het alsof het recht op ons afkomt. Dit wordt een misser.

‘Dazzle painting’ heet de beschildering van het linkerschip. Dat betekent zoiets als ‘verwarschilderen’. De Engelse marine begon er in de Eerste Wereldoorlog (1914-1918) mee. De Duitse marine was toen een nieuwe manier van oorlog voeren begonnen. Vanuit onderzeeboten schoten Duitse zeelieden op Engelse schepen. Eerst probeerde de Engelse marine de schepen te camoufleren en ze minder zichtbaar te maken door ze bijvoorbeeld grijs te schilderen. Maar dat bleek niet te helpen op zee, omdat het licht en de golven daar steeds veranderen.

In 1917 kreeg de schilder Norman Wilkinson een briljant idee: als we de schepen op zee niet onzichtbaar kunnen maken, dan moeten we ze zo beschilderen dat ze de vijand in verwarring brengen.

Wilkinson mocht van de Engelse marine vijf mannen en elf vrouwen aan het werk zetten om dazzle paintings te maken. De mannen maakten kleine scheepsmodellen, de vrouwen, allemaal schilderessen, ontwierpen de patronen. Ze hebben prachtige schilderingen bedacht. Niet alleen strepen en blokken maar ook bijvoorbeeld kleurige slingers. Of heel veel regenbogen naast elkaar. Eén verwarschildering leek wel een zonsondergang.

Een paar heel mooie scheepsmodellen met Engelse dazzle-paintings zijn te zien op een filmpje op YouTube van het Riverside Museum, een nieuw museum in Glasgow dat bijna opengaat. (Schrijf Dazzle Painting in de YouTubebalk en het filmpje komt bovenaan te staan). En als je geluk hebt, kun je in Amsterdam een feestboot met dazzle-strepen door de grachten zien varen.

Ook andere landen, zoals de Verenigde Staten, Rusland, Japan en Duitsland, gingen tijdens de oorlog hun schepen verwarrend schilderen. Maar de eerste Engelse dazzle-paintings blijven de mooiste. Misschien komt dat doordat Engeland de schepen liet beschilderen door echte kunstenaars en de andere landen door marinemensen.

Als je de twee plaatjes ziet, denk je vast dat dazzle painting wel hielp. Dat was ook zo, maar het was maar voor heel even.

Al gauw raakten de Duitse zeelieden in de onderzeeboten gewend aan al die rare, bont beschilderde schepen. Na een paar weken schoten ze net zo vaak raak als vroeger op de saaie, grijze schepen.

Toch werden later in de Tweede Wereldoorlog (1939-1945) opnieuw veel schepen beschilderd in kleurige patronen. Ze mochten dan niet helpen, maar ze gaven de bemanning van de schepen wel een veilig gevoel. Zelfs nu worden de allermodernste oorlogsschepen nog wel raar beschilderd. Nog steeds helpt het vast niet, maar het ziet er fantastisch uit.

BERNARD HULSMAN