Op avontuur in alle genres

Het Nederlands Blazers Ensemble bestaat vijftig jaar. De blazers van toen en nu spelen maandag samen in Paradiso, Amsterdam.

Nederland, Amsterdam, 31-12-2010 en 01-01-2011 Nieuwjaarsconcert van het Nederlands Blazers Ensemble in Het Concertgebouw. Thema: OUD, met ook verwijzingen naar ontwikkelingen op gebied van kunst en cultuur onder het huidige kabinet. Op een groot scherm was te zien hoe musici buiten op straat in de kou aan het musiceren waren. Op 31-12-10 vond De Generale plaats en op 01-01-11 het nieuwjaarsconcert dat live op de radio werd uitgezonden en 's avonds bij de VARA op tv. Fotografie: Remke Spijkers Remke Spijkers

Door de paarse lampen, de duisternis en de zwoele klanken, waan je je even in Paradiso. Maar je bent in de grote zaal van het Amsterdamse Concertgebouw, op Nieuwjaarsdag. Gezinnen stromen toe, de sfeer is informeel. Topmusici spelen naast talentvolle kinderen, er klinkt muziek van jazz tot rap en klassiek.

Het Nieuwjaarsconcert is al decennia hét evenement waaraan het Nederlands Blazers Ensemble zijn bekendheid en uitstraling ontleent. „Sommige critici, onder wie ook wel vroegere ensembleleden, vinden het te enthousiast, te jonge hond-achtig”, zegt artistiek leider Bart Schneemann. „Maar het Blazers Ensemble kiest er voor elk concert te zien als een voorstelling, waarbij je nadenkt over de wisselwerking tussen de stukken en over de presentatie. Ik speelde vorige week weer eens een gewoon concert in Gouda, als solist in het hoboconcert van Mozart. De zaal zat vol, maar met gepensioneerden. Kom op, denk ik dan, wees reëel. Zulke concerten zijn een doodlopende weg.”

Een speeltuinzaaltje, meer was het niet. Daar, in de Amsterdamse Gaaspstraat, gaf het Nederlands Blazers Ensemble op 10 januari 1961 het allereerste concert. „Vrienden waren er, familie, en wat pers”, herinnert zich Joep Terwey (74), oud-solofagottist van het Concertgebouworkest en ensemblelid van het eerste uur. „We waren beginnende studenten: talentvol, maar kinderen. We speelden vrij gebrekkig, hoor. Er is sindsdien gelukkig veel veranderd.”

Maar het idee was goed. Twee jaar eerder had Concertgebouwfagottist Thom de Klerk, Terweys leermeester, eens rondgevraagd onder zijn studenten. Een blaaskwintet was er al, maar bestond er misschien animo om ook eens een dubbel blaaskwintet te formeren? Veel klassiek repertoire schreeuwde erom herontdekt te worden. De klassieke serenades, blazersbewerkingen van opera’s, sextetten. „Een kwestie van geld”, zegt Terwey. „De meeste vorsten in de klassieke periode hadden geen geld voor een heel orkest, wel voor een blazersensemble.”

Vanaf de oprichting was het Nederlands Blazers Ensemble vernieuwend. Het jubileumboek, dat maandag wordt gepresenteerd, begint niet voor niets in mei 1968, als de blazers een ‘Politiek-demonstratief experimenteel concert’ geven, waarvoor ook de Mobiele Eenheid met groot materieel is uitgerukt. Oproer bleef uit, revolutionair bleek vooral de artistieke opzet: er speelde een ‘mobiel ensemble’, ook met musici uit verschillende symfonieorkesten. Die werkwijze hanteert het Blazers Ensemble nog steeds; de kern van blazers wordt uitgebreid al naar gelang het repertoire.

„We begonnen zonder geld of overheidssteun”, zegt Terwey, die ook lange tijd zakelijk leider was van het ensemble. „Wat waren we? Gewoon een groep blazers uit de belangrijke Nederlandse orkesten, het Concertgebouworkest voorop, die óók eens iets anders wilden spelen dan orkestmuziek. Zalenbazen aan wie wij onze concerten aanboden, weigerden vaak: ‘wij kunnen een heel orkest programmeren voor de helft van wat jullie ons berekenen’, zeiden ze. Orkesten kregen subsidie, en wij niet. Onder de toenmalige cultuurminister Marga Klompé is toen geregeld dat wij die overheidssteun als eerste ensemble in Nederland óók kregen.”

In de huidige samenstelling vervult het Nederlands Blazers Ensemble, jaarlijks met acht ton gesubsidieerd door het Fonds voor de Podiumkunsten, een voorbeeldfunctie in het toegankelijk programmeren van klassieke muziek en andere genres. Het lopend seizoen omvat ijzeren blazersrepertoire naast nieuwe muziek, muziektheater en cross-overproducties.

„ Als je de klassieke wortels maar niet uit het oog verliest”, vindt Terwey. Hij verliet het ensemble in 1988, samen met vrijwel de hele oorspronkelijke spelerskern. De energie was op, de chemie sleets en hoofdspelers als hijzelf en Werner Herbers twistten over wat de hoofdzaak moest zijn: het klassieke repertoire of de meer gedurfde programma’s. In plaats van te worden opgeheven, maakte het ensemble een doorstart met Bart Schneemann – solohoboïst van het Rotterdams Philharmonisch Orkest – als drijvende kracht. Schneemann: „Wat het Nederlands Blazers Ensemble doet, is niet ‘makkelijk’, of ‘populair’. Het is veel makkelijker om als het Orkest van de Achttiende Eeuw altijd muziek uit de achttiende eeuw te spelen, of als Asko|Schönberg exclusief de muziek van deze en vorige eeuw. Wij gooien de deuren open naar alle tijden en genres, en dat dwingt juist tot creativiteit. Wij spelen dus niet zomaar Haydns Schöpfung, maar brengen die in een theatrale context – met een acteur.”

Met die opzet trekt het Nederlands Blazers Ensemble een trouw, relatief jong publiek. Schneemann: „In Amsterdam kent en vertrouwt men ons, daar trekken we zelfs een volle zaal met een hele avond nieuwe muziek. In steden als Helmond of Heerlen is dat lastiger. Volgende week spelen we daar een fadoprogramma met zangeres Anna Moura, maar ook met de plaatselijke harmonieverenigingen. Die brengen dan weer hun eigen achterban mee.”

Het Blazers Ensemble presteert goed op actuele politieke speerpunten als het aantrekken van derde geldstromen, publieksparticipatie en educatie. Ook is er een apart Jong Nederlands Blazers Ensemble voor de kweek van nieuw talent. Toch is Schneemann somber. „Op een van onze sponsordiners zat ik naast vicepremier Verhagen. Ik heb gepraat als Robin Hood maar na afloop begreep ik des te beter waar de prioriteiten liggen van dit kabinet. Dat een overheid kunst niet moet gedogen, maar stimuleren – dat besef is ver te zoeken. De gevolgen merken we al. Veel zalen spelen op safe en kopen onze avontuurlijker programma’s niet meer in. Wat moet je dan, zelf in je aanbod óók op safe spelen? Dat betekent een artistiek bankroet.”

Op het jubileumconcert maandag musiceren de blazers van het eerste uur met de musici van het huidige ensemble. „Nou, musiceren…” Fagottist Joep Terwey moet lachen. „Het is de bedoeling dat wij oude knakkers met de nieuwe spelers één simpel melodietje spelen. Stel je er niet te veel van voor. Sommige collega’s hadden zelfs al geen instrument meer.”

Jubileumconcert 10 jan, Paradiso Amsterdam. Tournee met Anna Moura: 18 t/m 29 jan. Inl. nbe.nl