Ieder van ons heeft zijn geheime nachtmerrie

William Maxwell: De eerste zwaluw. Vert. Gerlof Jansen. Cossee, 170 blz. € 18,90 (geb.)

De literaire kritiek heeft al gauw de mond vol van de ‘Great American Novel’, het alomvattende boek waarin de condition américaine zo indrukwekkend mogelijk wordt uitgedrukt. Het afgelopen jaar kon je dan ook geen recensie van Jonathan Franzens Freedom opslaan of het begrip kwam ten minste één keer voorbij. Maar eigenlijk is de Kleine Amerikaanse Roman net zo interessant: een niet al te dik boek dat een onvergetelijk beeld geeft van de levens van doorsnee Amerikanen in een tijd waarover we meer willen weten. Daisy Miller van Henry James bijvoorbeeld. Of Mice and Men van John Steinbeck. Of, om een van mijn persoonlijke favorieten te noemen, de moeder-pleegt-overspelroman The Awakening (1899) van Kate Chopin.

They Came Like Swallows van William Maxwell (1908-2000) hoort ook in dit rijtje thuis. De roman uit 1937, die nu voor het eerst in het Nederlands is vertaald, beschrijft de vernietigende uitwerking van de Spaanse griepepidemie van 1918 op een gezin in het Midden-Westen. Het roerende verhaal over de dood van een zwangere moeder wordt beschreven vanuit het perspectief van haar man en haar twee zoontjes – in een ondramatische, op de verschillende hoofdpersonen toegesneden stijl. Een van de zonen is tien jaar oud; het ligt voor de hand om te denken dat hij het alter ego is van de auteur, die zijn moeder aan de griep van 1918 verloor. Maar het mooiste van de drie delen is het eerste, waarin de wereld van de jongste zoon, een achtjarig moederskindje, wordt beschreven.

Bunny, zoals de jongste zoon heet, overleeft zelf ternauwernood de epidemie; maar het moment dat hij ziek wordt, komt voor hem als een bevrijding omdat hij niet lang daarvoor heeft begrepen dat zijn moeder in verwachting is. Zijn positie als lievelingetje van mama zou wel eens in gevaar kunnen komen, en al helemaal als het nieuwe kindje een meisje wordt. Een griepbesmetting komt als geroepen, alle aandacht is weer voor hem, ook al moet hij daar naderhand voor boeten met schuldgevoel omdat hij zijn moeder denkt te hebben aangestoken: ‘Ik word ziek, dacht hij, dankbaar voor de koele hand op zijn voorhoofd en haar nabijheid. En vanaf dat moment was het leven niet langer onzeker of onvolledig.’

Zowel Bunny als zijn broer Robert is te jong om precies door te hebben wat er omgaat in het gezin Morrison; eerst de geheimzinnige zwangerschap, daarna moeders ziekte, waarvan de ernst lange tijd verborgen wordt gehouden. De jongens vangen alleen de fluisteringen op van tantes, buurvrouwen en andere goed bedoelende figuranten – een proces dat door Maxwell subtiel wordt beschreven. De schok is dan ook groot als hun vader en moeder plotseling naar het ziekenhuis gaan.

Maxwell, een ervaren eindredacteur die bij The New Yorker veertig jaar lang schrijvers als Nabokov, Salinger en Updike begeleidde, weet hoe hij een verhaal moet vertellen – iets wat de Nederlandse lezer al kon weten uit Tot ziens, tot morgen, het verhaal van een crime passionnel dat vorig jaar in vertaling verscheen. Zijn verhaal mag dan ‘klein’ zijn – en getuigen van eenheid van tijd, plaats en handeling – hij geeft de lezer geen kans zich te vervelen.

‘Ieder van ons heeft zijn eigen geheime nachtmerrie’ merkt vader tegen het einde van het boek op. De zijne is dan al uitgekomen. Toch is De eerste zwaluw, genoemd naar een gedicht van W.B. Yeats over ‘een vrouw met sterke wil’ geen deprimerend boek. Niet alleen omdat het leven aan het eind van het boek doorgaat, maar ook omdat Maxwell af en toe ingehouden geestig schrijft. Vaak is de humor een gevolg van de dramatische ironie die ontstaat wanneer een kind commentaar geeft op de volwassen wereld. Maar het omgekeerde gebeurt ook, bijvoorbeeld wanneer vader vlak na de dood van zijn vrouw met zijn zoons aan tafel zit en geen hap door zijn keel krijgt: ‘Er zat niets anders op dan te blijven zitten zonder zijn bord aan te roeren, en naar zijn zoons te kijken die nog te jong waren om rouw en een gezonde eetlust door elkaar te halen.’