De schoonheid van nieuw asfalt

Een decennium lang heeft fotograaf Siebe Swart nauwgezet de veranderingen in het landschap gevolgd. Zijn ‘Panorama Nederland’ is nu uitgeroepen tot vaderlands cultureel erfgoed. Hij toont littekens en diepe sporen, maar ook de schoonheid van een HSL die over het Holland Diep suist.

In tien jaar tijd is er een macht aan asfalt en beton over het Nederlandse landschap uitgerold. Wegen zijn verbreed, de brug over het Hollands Diep is gebouwd, de HSL is aangelegd, evenals de Betuweroute, de Westerscheldetunnel, de Blauwe Stad, de Polderbaan van Schiphol. Een decennium lang heeft fotograaf Siebe Swart nauwgezet de veranderingen in het landschap gevolgd die al die nieuwe infrastructuur teweeg heeft gebracht. Het volledige project Panorama Nederland, bestaand uit 1200 panoramabeelden en luchtfoto’s plus uitgebreide documentatie, is nu aangekocht door het Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed (RCE). Erfgoed in asfalt en beton.

Het woord ‘erfgoed’ roept doorgaans associaties op met kerktorens en archeologische vondsten. Maar deze foto’s laten de diepe, brede sporen zien die de mobiliteit van onze tijd door het landschap trekt. Sommigen zullen het littekens vinden, anderen zullen betoverd worden door de onmiskenbare schoonheid van een HSL die als een snelle streep over de nieuwe brug over het Holland Diep suist, of door de rij nieuwe drijvende woningen. Sommige veranderingen hebben het landschap volstrekt onherkenbaar gemaakt: een weiland dat een meer wordt in de Blauwe Stad, de caravan met witte plastic Hartman-stoelen die bruut verdwijnt om plaats te maken voor een tunnel voor de Betuweroute. Swart meet zich geen oordeel aan, er zit geen nostalgie in, anders dan de droge vergelijking tussen wat er toen was en wat er nu is. Hij laat op documentaire wijze, in alle rust en objectiviteit, zien wat er verandert.

Waarom gelden deze landschappen voor de RCE als erfgoed? Erfgoed is toch dat van vroeger wat we het bewaren en restaureren waard vinden? „Vijftig jaar geleden was alle aandacht van ‘de monumentenzorgers’ op objecten gericht, en was er nauwelijks aandacht voor landschap als erfgoed”, zegt Peter Don van de RCE. „Nu zijn we daar juist speciaal in geïnteresseerd, want wij beschouwen dat hele door de mens gemaakte landschap als potentieel erfgoed. Nederland is sinds de oorlog ingrijpend veranderd. En alle ingrepen, bijvoorbeeld door de aanleg van infrastructuur, willen we documenteren.” Evenmin als Siebe Swart meet Don zich er een oordeel over aan. „We hebben het niet over ‘aantasting’ of ‘horizonvervuiling’, maar we willen dicht op de huid van de veranderingen zitten. En ons landschap is voortdurend in beweging.”

Don is conservator van de verzameling erfgoed die het Rijk vanaf 1875 is gaan aanleggen. Die bestaat uit foto’s, bouwfragmenten, topografische en ontwerptekeningen uit de zeventiende, achttiende en negentiende eeuw en zeldzame boeken waarvan de oudste dateren uit de zestiende eeuw. De collectie ligt in depot, maar wordt regelmatig door bezoekers geraadpleegd en in binnen- en buitenland uitgeleend voor tentoonstellingen. „Onze fotocollectie gaat terug tot 1852. Daarvan zijn een half miljoen beelden nu gedigitaliseerd en online gezet.” In de loop van dit jaar komen ook de beelden van Panorama Nederland digitaal beschikbaar en kan iedereen ze kosteloos downloaden. Nu zijn ze te bekijken op de site van de fotograaf (siebeswart.nl) en in het gelijknamige boek dat een selectie uit het project bevat.

Don: „Dit project voegt echt een extra dimensie toe aan wat er al aan Nederlandse landschapsfotografie bestaat. Swart is namelijk al gaan fotograferen vóórdat de graafmachines aan het werk gingen en is daarmee doorgegaan totdat de verschillende projecten af waren. Het is bovendien perfect gedocumenteerd, met alle rapporten, brochures en tracébesluiten erbij. De documentatie zal voor het grote publiek waarschijnlijk niet het interessantste zijn, maar die geeft voor ons meerwaarde aan de foto’s: daarmee hebben we het hele bestuurlijke, technische én beeldende verhaal compleet. Siebe heeft ook nog bij ieder beeld de coördinaten vermeld, de datum, het tijdstip, zelfs met welke lens de foto is gemaakt.”

Een dergelijke aankoop – het bedrag wordt niet bekend gemaakt – is een uitzondering, bevestigt Don: de dienst heeft weleens collecties geschonken gekregen of van de prullenbak gered, maar slechts één keer eerder is er voor een collectie betaald.

Siebe Swart is met dit project begonnen toen hij in 1997 de eerste Nieuwe Kaart van Nederland zag, waarop alle bouwplannen werden geprojecteerd. „Ik dacht: iemand moet die toekomst volgen. Ik heb als leidraad de infrastructuur gekozen, als lijnen in het landschap.” De eerste vier jaar heeft hij op 371 locaties panorama’s gemaakt. De meeste, zoals die in het plaatsje Zetten langs de Betuweroute, zijn (ruim) 180 graden. Er zijn er ook met een grotere beeldhoek, bijvoorbeeld driekwart rondje (270 graden) of zelfs een volledig panorama (360 graden).

Om diezelfde plekken op een andere manier te bekijken is Swart in 2000 luchtfoto’s gaan maken waardoor de grote lijnen die de infrastructuur door het landschap trekt, goed zichtbaar worden. „Op sommige plaatsen ben ik twee of drie keer geweest, op andere ben ik wel tien keer teruggekomen.” In 2007 publiceerde hij een selectie in een mooi boek, met op het omslag een hologram waarop je een rommelrandje in de strakke dijk van de HSL ziet veranderen. Dat was ook het jaar dat de Betuweroute en de HSL werden opgeleverd.

Swart heeft zich meer dan eens verwonderd over de paradox van de ruimtelijke ordening die zich in die tien jaar openbaarde. „Enerzijds hebben we een sterke traditie in het zorgvuldig inpassen van infrastructuur in het landschap. Anderzijds zie je dat ondanks al die planologische aandacht, sommige plekken steeds wezenlozer en ‘verdwaalder’ werden. Bij de aanleg van de havenspoorlijn bijvoorbeeld zag je de huizen steeds verder ingesloten raken. Sommige werden ‘geamoveerd’ – het eufemisme waarmee rapportenschrijvers ‘gesloopt’ bedoelen – vanwege de te verwachten geluidsoverlast. Allemaal goed bedoeld natuurlijk, maar het resultaat was dat wat ooit een buurtje was, een niemandsland werd.”

Eén ding is duidelijk: Nederland is voortdurend in staat van verbouwing. „In de tien jaar dat ik hiermee bezig ben geweest ging het vooral om de infrastructuur. Nu zijn we het land aan het verbouwen voor het water.” Daarover gaat zijn volgende project met luchtfoto’s, HetLageLand, dat dit najaar in Huis Marseille zal worden tentoongesteld.

Panorama Nederland ziet Swart als een documentair fotoproject met een sterk conceptueel idee, namelijk het jarenlang vanaf precies identieke standpunten op dezelfde wijze fotograferen. Het is een werkwijze die verwant is aan die van het Duitse echtpaar Bernd en Hilla Becher, die hele reeksen foto’s van gashouders en watertorens maakten met steeds dezelfde afstand, kadrering en grijze uitdrukkingsloze luchten. Er zijn ook parallellen met de stroming van de re-photography, waarbij de fotograaf plekken opnieuw vanaf een identiek standpunt fotografeert die decennia of zelfs een eeuw eerder zijn vastgelegd.

Zijn favoriet? Na enig nadenken kiest hij voor de luchtbeelden van de toegang tot de Westerscheldetunnel op het Zeeuwse Zuid-Beveland. Die wordt gemarkeerd door lange strakke geluidswallen als dijken. „Ze passen goed in dat landschap dat gevormd is door een aaneenschakeling van dijken door de eeuwen heen.”

siebeswart.nl. Het boek Panorama Nederland is uitgegeven door Waanders, €29,50