De hyperkoning

Vier eeuwen na zijn dood is Henri IV nog steeds de populairste Franse koning ooit. Hij verloor vaak zijn hoofd.

Jean-Marie Constant: Henri IV roi d’aventure. Perrin, 408 blz. € 23,–

Henri IV: ‘J’ai tellement envie de vous’. Lettres d’amour (1585-1610) Tallandier, 251 blz. € 21,–

Met veel tamtam werd vorige maand in Parijs het teruggevonden hoofd van Henri IV aan de wereldpers gepresenteerd. Is dit morbide fascinatie voor trivialiteiten of juist een majestueuze overwinning voor de wetenschap die erin slaagde de authenticiteit van de verloren gewaande koninklijke kop te bevestigen? In elk geval is de herontdekking ervan een spectaculaire afsluiting van het gedenkjaar 2010 – de Franse vorst werd immers 400 jaar geleden vermoord. Henri’s gelooide kruin is het toetje op een jaar van exposities, congressen, brievenuitgaven en biografieën. De belangstelling voor Frankrijks geliefdste vorst is zelfs groter dan die voor zijn beroemde kleinzoon, Lodewijk XIV.

Het politieke leven van de eerste Bourbon- koning is dan ook nog hoogst actueel, aldus de biografie Henri IV roi d’aventure van de Franse historicus Jean-Marie Constant. Het was immers Henri IV die erin slaagde om aan de burgeroorlog tussen protestanten (hugenoten) en katholieken een einde te maken. Een prestatie, want vanuit de vroege Middeleeuwen was de macht in Frankrijk nauw verbonden met de katholieke kerk. Henri IV was van protestantse komaf. Zijn bruiloft met Marguerite de Valois, in 1572 te Parijs, viel samen met een pogrom op de protestantse elite die de bruiloft bijwoonde.

Pragmatisch katholiek

De basis voor zijn succesvolle koningschap legde Henri als prins van Navarra op het slagveld. In de decennia dat katholieken en hugenoten elkaar op leven en dood bevochten, boetseerde de prins zijn reputatie van onverschrokken en doortastend leider. ‘Ralliez-vous à mon panache blanc!’, ‘volg mijn witte pluim!’ zou hij hebben geschreeuwd naar zijn manschappen tijdens de Slag om Ivry (1590). Henri ging, in tegenstelling tot veel van zijn collega-legeraanvoerders, voorop in de strijd. Bijkomend voordeel van de talloze campagnes waarmee hij heel Frankrijk doorkruiste was dat hij land en bevolking goed leerde kennen.

Constant benadrukt ook dat Henri’s pragmatisme van eminent belang is geweest. Toen hij eenmaal koning van Frankrijk was, bekeerde Henri zich, na rijp beraad, tot het katholicisme. Niet zozeer vanuit religieuze overwegingen maar om zijn populariteit onder het volk te bestendigen. Hiermee is de beroemde zinsnede ‘Paris vaut bien une messe’ (Parijs is me wel een mis waard) verbonden, al betreft het waarschijnlijk een apocriefe uitspraak. Met religieuze tolerantie had Henri’s optreden weinig van doen. Constant maakt duidelijk dat dit concept eind 16de eeuw nog niet bestond; het werd pas gemunt tijdens de Verlichting. Aan Henri’s prestatie doet dit volgens de auteur weinig af. Integendeel. De afkondiging van het Edict van Nantes, 1598, waarmee protestanten een plek kregen in de Franse samenleving, betekende niet het einde van alle spanningen. De koning moest telkens schipperen tussen protestantse haviken die meer rechten en vrijheden eisten en katholieke scherpslijpers die het heilige Frankrijk alleen maar met het katholicisme identificeerden en Henri’s bekering onoprecht vonden. Door diplomatiek en autoritair op te treden en door onvrede af te kopen, slaagde Henri erin het wankele religieuze evenwicht in stand te houden.

Henri toonde zich niets en niemand ontziend in zijn behoud van de macht, ook naar zijn protestantse achterban toe. Oude strijdmakkers die bleven morren bij zijn geflirt met paapse tegenstanders, liet hij ter dood brengen.

Toen de interne pacificatie eenmaal een feit was, nam Henri de modernisering van het land ter hand. Hij moderniseerde de infrastructuur; de Pont Neuf in Parijs (1606) getuigt ervan. En hij saneerde de door de religie-oorlogen drooggekookte overheidsfinanciën. Binnen enkele jaren kreeg Frankrijk economisch de wind in de zeilen. Uit deze periode stamt de mythe van de ‘poule au pot’. De koning wilde dat in elk Frans gezin geregeld een vette gestoofde kip op tafel zou komen. Zoals Henri IV succesvol wist te manoeuvreren tussen katholieken en protestanten, zo schakelde hij ook behendig in zijn privéleven, tussen vrouwen en maîtresses. Niet voor niets luidde een van zijn bijnamen ‘vert galant’. Oorspronkelijk stond dit voor het archetype hoffelijke struikrover, maar in Henri’s geval ging het vooral om rokkenjagen.

Lakens

In zijn geloofsovertuiging was hij nauwelijks standvastig, in zijn omgang met vrouwen evenmin. En zijn tomeloosheid op het slagveld doofde nauwelijks tussen de lakens. Met zijn tweede vrouw Marie de Medicis kreeg hij zes kinderen. Daarnaast verwekte hij bij een zevental geliefden een dozijn bastaardkinderen. Dit aantal is door geen enkele Franse koning, keizer of president nadien geëvenaard.

Vanaf zijn puberjaren was Henri behept met een ‘furieuse passion’ voor vrouwen, zo blijkt uit het prachtige brievenboek ‘J’ai tellement envie de vous’. Lettres d’amour (1585-1610) dat eveneens afgelopen jaar is verschenen. Het betreft een nieuwe uitgave van Henri’s liefdesbrieven. Voor zijn woelige privéleven is door de eeuwen heen veel belangstelling geweest. Om redenen van voyeurisme en om politieke redenen: tegenstanders deden er alles aan om de koning, en ook diens nagedachtenis, in diskrediet te brengen.

De liefde, zo blijkt uit de brieven, was niet platonisch. Achteraf hebben commentatoren, zoals kardinaal Richelieu, er op gewezen dat Henri’s extreme geilheid hem soms letterlijk ziek maakte. Maar Henri was in staat verschillende registers te bespelen. Uit brieven aan Gabrielle d’Estrées blijken zijn passie en liefde voor haar. Terwijl hij nog getrouwd is met Marguerite krijgt hij met Gabrielle drie kinderen. Zij was zijn nieuwe koningin. Maar daartoe moest eerst het huwelijk met Marguerite de Valois, die onvruchtbaar was gebleken, ontbonden worden. De paus stribbelde tegen en de publieke opinie was verdeeld. Toen zijn geliefde Gabrielle in het kraambed stierf was Henri ontroostbaar. ‘La racine de mon amour’, de bron van mijn liefde, is gestorven, schreef hij aan zijn zus Catherine. Ter afleiding deed Henri waarin hij ook excelleerde: hij ondernam een veldtocht, riep de altijd roerige Midi tot de orde en viel en passant voor de charmes van enkele adellijke dames.

Uiteindelijk kreeg hij zijn scheiding van ‘la reine Margot’. In 1600 trouwde hij met de twintig jaar jongere Marie de Médicis. En eindelijk voldeed de krasse koning – 47 jaar werd destijds al beschouwd als behoorlijk bejaard – aan zijn belangrijkste taak: Frankrijk voorzien van een wettelijke troonopvolger. In 1601 werd de dauphin en latere koning Louis XIII geboren. Henri huilde alsof het zijn eerste kind was.

Na 1600 gingen de jaren voor Henri tellen, maar zijn ogen en handen kon hij nog altijd niet afhouden van jong adellijk schoon. In 1609, Henri was toen 56 jaar, viel hij voor de charmes van de zestienjarige Charlotte de Montmorency. Om zijn geliefde Lotte te kunnen zien tijdens een jachtpartij vermomde hij zich en bracht een valse baard aan. Henri spreidde een ‘passion violente’ voor zijn nieuwe prooi ten toon. Maar de jonge Montmorency voelde weinig voor de avances van de oude koning en vluchtte naar het buitenland. Henri ondernam pogingen haar te laten ontvoeren en zijn entourage vreesde een diplomatieke crisis. Zijn vrouw sloot zich op in haar privévertrekken.

Maar het was een katholieke fanaticus die aan alle commotie een eind zou maken. Op 14 mei 1610, toen Henri in een open koets door de nauwe straatjes van Parijs reed en tot stilstand kwam in de drukte, sprong François Ravaillac tevoorschijn en doodde hem. Het martelaarschap katapulteerde de legendevorming rond de koning. Zijn teruggevonden hoofd bevestigt dit alleen maar.

Rectificaties / gerectificeerd

Correcties & aanvullingen

Het schilderij bij het artikel De hyperkoning in de bijlage ‘Boeken’ van 7 januari over de Franse koning Henri IV is niet diens portret, maar een gefingeerd, zestiende-eeuws portret van de Engelse koning Henry IV (1366-1413).