'Schoonheid ligt in verlengde van pijn'

In zijn verfilming van Haruki Murakami’s Norwegian Wood zoekt de Vietnamese filmmaker Tran Anh Hung naar de schoonheid van het lijden.

Met Norwegian Wood is eindelijk een volwaardige verfilming van het werk van de Japanse schrijver Haruki Murakami tot stand gekomen. Een klein wonder, want met name zijn doorbraakroman over zelfmoord, beklemmende tienervriendschappen, jeugdliefdes en volwassen worden uit 1987 werd door z’n lange gesprekken, bespiegelingen en monologue intérieur eigenlijk onverfilmbaar geacht.

De eer viel te beurt aan de Vietnamese, maar in Parijs woonachtige regisseur Tran Anh Hung (1962), van wie in Nederland eerder de films L’ odeur de la papaye verte (1993) en Cyclo (1995) te zien waren. Toen eenmaal was besloten dat hij het boek mocht verfilmen, bleek ook kluizenaar Murakami heel goed benaderbaar.

Onofficieel heeft Haruki Murakami zelfs meegeschreven aan het scenario. Hoe kwam dat tot stand?

„Nadat ik de eerste versie van het scenario aan Murakami had gestuurd, kreeg ik een lange brief terug met een heleboel aantekeningen en ideeën. Die waren voor mij heel interessant, want het is inmiddels alweer even geleden dat hij het boek schreef. Dus door het scenario is hij opnieuw naar het materiaal gaan kijken en heeft hij het hier en daar aangepast.

„Niet al die ideeën heb ik overgenomen, want dan had ik niet meer alles uit het boek kunnen verfilmen wat ik wilde. Maar hij heeft wel een aantal briljante nieuwe dialogen geschreven, zoals in de scène waarin Naoko zegt dat het beter zou zijn als we in ons leven tussen ons achttiende en ons negentiende levensjaar heen en terug zouden kunnen gaan. Daardoor zien we door een enkele zin dat er iets met haar niet helemaal in orde is.”

Is die zin cruciaal voor de hele film? Is niet ook hoofdpersoon Watanabe gevangen in die fase van zijn leven?

„De zelfmoord van hun jeugdvriend Kizuki heeft hen allebei losgeweekt van het leven. Naoko is in een soort loop terechtgekomen, Watanabe is als het ware uit zijn baan geslingerd. Een deel van het verhaal gaat erover hoe hij weer moet leren leven, een ander deel over hoe hij verscheurd is tussen twee vrouwen. Doordat hij zichzelf de taak heeft gegeven om Naoko te redden, kan hij niet zijn liefde verklaren aan Midori.”

Is dat ook een keuze tussen leven en dood, tussen verleden en heden?

„Dat is te theoretisch. Ik wil het leven concreter zien, als de keuze voor een stuk fruit bijvoorbeeld, zal ik een appel eten of een peer? Het zijn praktische keuzes.

„Ik film heel intuïtief. Het gaat erom een ervaring op te roepen bij de toeschouwer. Murakami is een schrijver die heel dicht bij allerlei oergevoelens van de mens kan komen, ook over de natuur. Die heb ik in mijn film willen oproepen, door de wind, en het gras, en de lucht zo te filmen dat ze zouden voelen als de menselijke huid.

Voor de scène aan zee, waar Watanabe na Naoko’s dood naartoe gaat om te rouwen, heb ik lang gezocht naar een rauw, mystiek landschap dat eruit ziet alsof het ouder is dan de tijd. Verlies is een van de oudste angsten van de mens.”

Tegen dat soort ervaringscinema hoor je steeds meer bezwaren. Er is een roep om meer scenario.

„Boekhoudersargumenten, ik ken ze helaas maar al te goed. Mijn enige reden om Norwegian Wood te verfilmen was om mensen te laten ervaren wat ik voelde toen ik het boek las. Murakami heeft het vermogen om je het idee te geven dat zijn boeken eigenlijk over jou gaan. Dat ze verder leven in je hoofd en je dromen. Ze hebben het effect van een catharsis.

„Dat is de functie van kunst. Kunst scherpt niet alleen ons waarnemingsvermogen, maar ook ons invoelingsvermogen. Zo kunnen we het leven beter aan. Daarom ben ik in al mijn films op zoek naar de schoonheid van lijden. Schoonheid ligt in het verlengde van pijn.”

In esthetische zin?

„Hoewel ik esthetische schoonheid belangrijk vind, gaat het uiteindelijk om transcendente schoonheid. Wat je de zin van de dingen kan noemen. Zonder dat soort schoonheid trekt de zwaarte van het leven ons naar beneden en verliezen we ons in zwelgen.”