Nieuwjaarsrede kan jaren blijven hangen

Sommigen zijn er al maanden mee bezig: de nieuwjaarstoespraak. Los van de waan van de dag, maar je kunt er wel het nieuws mee halen.

Nederland Rotterdam 3 januari 2010 Nieuwjaarsreceptie in het stadhuis van Rotterdam met burgemeester Aboutaleb . foto: Arie Kievit arie kievit/Hollandse Hoogte

1 januari is traditioneel de dag van de nieuwjaarsrede van de Amsterdamse burgemeester. Zo niet dit jaar. De 200.000 euro kostende nieuwjaarsreceptie werd deze keer wegens bezuinigingen geschrapt. „En dus”, zegt woordvoerder Bartho Boer, verviel ook de rede.

Burgemeester Eberhard van der Laan en zijn medewerkers hebben het er afgelopen maandag wel over gehad. Dat was de dag, ook al traditioneel de eerste werkdag van het nieuwe jaar, waarop hoofdcommissaris Bernard Welten zijn nieuwjaarsrede hield. Hij haalde alle media met de laatste misdaadcijfers en zijn oproep tot samenwerking van overheidsinstanties in de strijd tegen criminaliteit. Deze week geeft ook de Amsterdamse hoofdofficier van justitie zijn perslunch. Maar de burgemeester, de derde grootheid in het zogeheten driehoeksoverleg, zwijgt vooralsnog. Boer: „We bezinnen ons nog. De gemeenteraad is een prima gremium, maar dan wordt het pas eind januari. Dat is te laat.”

Nieuwjaarsredes zijn de specialiteit van vooral burgemeesters en korpschefs. Maar niet alleen zij. Ministers spreken hun ambtenaren toe, voorzitters van vakbonden houden een rede, topmannen van bedrijven spreken hun personeel toe. En ze halen er vaak het nieuws mee. Bewust, of min of meer per ongeluk.

Dat laatste overkwam bijvoorbeeld Margreeth de Boer, die onlosmakelijk met het verschijnsel nieuwjaarsrede is verbonden. De Boer, 71 jaar en sinds augustus vorig jaar ad interim burgemeester van het Drentse Hoogeveen, was van 1994 tot 1998 minister van Volkshuisvesting, Ruimtelijke Ordening en Milieubeheer. Ze werd beroemd door het begrip „onthaasting”, dat zij bezigde in haar rede voor de ambtenaren van haar ministerie aan het begin van het nieuwe jaar 1997. Nu, aan de telefoon, zegt ze geamuseerd: „Ik word nog steeds voor lezingen gevraagd over dit thema, maar die uitnodigingen sla ik allemaal af, want ik ben helemaal geen stressdeskundige. Ik gebruikte dat woord omdat er nogal wat ziekteverzuim wegens overspannenheid op mijn departement was.”

De rede kwam in de openbaarheid omdat een krant er naar informeerde. Er stak direct een „storm van protest” op. „Iedereen dacht dat ik ambtenaren opriep om minder hard te werken en pleitte voor meer vrije dagen, terwijl ik het had over omgaan met stress. Na twee dagen rijpte dat inzicht kennelijk, want als bij toverslag maakte de kritiek plaats voor lof. Een biermerk en cafés noemden zich De Onthaasting, iedereen gebruikte het woord ineens. Het paste bij de tijdgeest, maar het woord werd ook een succes omdat het nieuw was én direct begrijpelijk. Overigens ben ik, om het chic te zeggen, schatplichtig aan de Tilburgse hoogleraar vrijetijdswetenschappen Theo Beckers, die het woord in een boek muntte. Althans, ik ontdekte het bij hem.”

Bewust nieuws maken wil FNV-voorzitter Agnes Jongerius, die aanstaande maandag voor de zesde keer haar nieuwjaarsrede houdt. Gevraagd naar de details zegt persvoorlichter Harrie Lindelauff, die veel van haar toespraken schrijft: „We zijn er al een aantal maanden mee bezig. Zo’n rede moet een thema hebben en nieuws bevatten. Deze keer is het thema ‘flex’. De economie is gericht op flexwerken en daar hebben we onderzoek naar gedaan. We komen met een aantal nieuwtjes.”

Lindelauff vindt de nieuwjaarsrede „belangrijk en anders dan andere toespraken”. „Het markeert een afsluiting en een nieuw begin. Je kijkt terug én vooruit. Dat is het moment van bezinning, los van de waan van de dag. Het is ook een rede waarin een persoonlijke toets mag doorklinken.”

Margreeth de Boer ziet het bredere perspectief ook en hield in Hoogeveen een rede over „noaberschap” (nabuurschap) en over (het gebrek aan) ambitie, met het oog op de lagere onderwijsprestaties in haar gemeente. „Twee thema’s, dat is al erg veel. Eigenlijk moet je je beperken tot één thema, anders beklijft je boodschap niet.”

Ook de Rotterdamse burgemeester Ahmed Aboutaleb onderkent het bijzondere karakter van de nieuwjaarsrede. „Met Kerst hebben we een diner gehad waarvoor we burgers hebben uitgenodigd die zich hebben ingezet voor de algemene zaak. Dan houd ik een toespraak over solidariteit en saamhorigheid, in de geest van de kerstboodschap. In mijn nieuwjaarsrede blikte ik vooruit: 2011 wordt het eerste jaar van grote bezuinigingen. En het veiligheidsbeleid was een belangrijk thema, onze pilot ‘de buurt bestuurt’ is een succes en we gaan nu op grotere schaal zeggenschap over het veiligheidsbeleid invoeren.”

Aboutaleb heeft zijn rede „voor negentig procent” zelf geschreven. „Ik heb een team om me heen dat mij voedt. Er zijn verschillende scribenten. Als er humor in moet doe ik een beroep op een ander dan wanneer er louter beleid aan de orde komt.” Zijn rede van dit jaar kwam volgens hem neer op „hoop in moeilijke tijden”.

De Amsterdamse burgemeester Van der Laan heeft zich voorgenomen in afwachting van een goede spreekgelegenheid „in elk geval een aantal dingen op een rijtje te zetten”. Overigens had hij volgens zijn Rotterdamse collega Aboutaleb de nieuwjaarsreceptie helemaal niet hoeven afblazen. „Wij zijn negenduizend euro kwijt. Iedereen krijgt een glaasje wijn of geel, en dat is het.”