Hulp in cel: meer imams, minder humanisten

Gevangenen krijgen minder humanistische hulp. Maar moslims in de cel krijgen juist meer hulp. „Dat staat haaks op de uitkomst van onderzoek.”

De gevangenisrabbijn, de gevangenispredikant of liever de gevangenisimam? De gevangenisboeddhist of de gevangenispandit (hindoe)?

Gedetineerden die behoefte hebben aan geestelijke verzorging kunnen alle kanten op. Maar een gevangenisgesprek hoeft niet per se godsdienstig te zijn. Voor de niet-religieuze gevangene die zijn hart wil luchten zijn er de gevangenishumanisten.

Maar juist op deze laatste groep wil staatssecretaris Fred Teeven (Veiligheid en Justitie, VVD) flink korten. Straks kan nog één op de tien gedetineerden met een niet-godsdienstige raadsman of -vrouw praten. Dat is bijna 40 procent minder dan voorheen. De Humanistische Geestelijke Verzorging (HGV) bestond voorheen uit 31,83 fte. Per 1 januari jongstleden is er nog recht op 19,8 fte. De gevangenisimams krijgen juist 8,56 fte extra. Het totaal aantal islamitisch geestelijk verzorgers komt daarmee op 43,43 fte.

Bij de nieuwe verdeling van specificaties heeft Teeven zich gebaseerd op voorkeursmetingen die in 2008, 2009 en 2010 onder gedetineerden zijn gehouden. Hieruit bleek een grotere behoefte aan imams. De vraag naar humanisten lag juist onder het aanbod.

Het Humanistisch Verbond, de zendende instantie achter de humanistisch geestelijke verzorgers, heeft bedenkingen bij de enquête. Die is „misleidend”, zegt voorzitter Rein Zunderdorp. Gevangenen krijgen een lijst voorgelegd met daarop alle stromingen waaruit zij kunnen kiezen – bijna allemaal religieus. „Humanistische verzorging staat ergens in het midden, zonder nadere toelichting. Veel gedetineerden weten niet dat dit de enige optie is voor een niet-godsdienstig gesprek. Ik vind het, gezien het relatief lage opleidingsniveau van gedetineerden, opvallend dat nog 12 procent ons eruit weet te pikken.” Het Humanistisch Verbond stelt voor de voorkeursmeting op te splitsen door gevangenen eerst te laten kiezen tussen godsdienstig en niet-godsdienstig en daarna pas de stromingen voor te leggen.

Het Humanistisch Verbond wijst op een onderzoek van de Radboud Universiteit waaruit blijkt dat eenderde van de gevangenen niet religieus is. Van degenen die wél godsdienstig zijn, geeft de helft aan geen behoefte te hebben aan specifiek godsdienstige geestelijke verzorging.

Zunderdorps bezwaar is dan ook dat het aanbod niet aansluit op de vraag: tweederde van de gevangenen is godsdienstig, maar in de nieuwe verdeling is bijna 90 procent van de geestelijke verzorging religieus getint – 29,16 procent rooms katholiek, 22,47 procent protestants, 27,04 procent islamitisch en 9 procent joods, boeddhistisch en hindoeïstisch. Dat Teeven de humanistische verzorging met 40 procent wil inperken, staat „haaks op de conclusies van het onderzoek”, zegt Zunderdorp.

Ook noemt hij artikel 41 van de Penitentiaire beginselenwet, waarin staat dat de beschikbare geestelijke verzorging zo veel mogelijk moet aansluiten bij de godsdienst of levensovertuiging van gedetineerden. Volgens Zunderdorp is dat nu niet het geval. Volgens hem zou de verdeling „evenwichtiger” en „eigentijds” zijn wanneer die er als volgt uit zag: 30 procent christelijk (rooms-katholiek én protestant), 30 procent islamitisch, 30 procent humanistisch en 10 procent overig (joods, boeddhistisch, hindoeïstisch, etc.).

Het Humanistisch Verbond plaatst al langer vraagtekens bij de manier waarop de geestelijke verzorging in gevangenissen wordt georganiseerd. Uit praktisch oogpunt moeten gedetineerden voor een godsdienst of levensovertuiging kiezen. Als zij één keer naar een gebedsdienst zijn geweest, mogen zij niet meer met een humanist in gesprek. Omgekeerd geldt hetzelfde. Volgens Zunderdorp mogen gevangenen die met humanisten praten bijvoorbeeld niet naar een kerstdienst in een kerk, zoals ze thuis deden.

„Dit strookt niet met de wijze waarop mensen in onze tijd omgaan met godsdienst en levensbeschouwing”, zo schreef Zunderdorp eind december in een brief aan de staatssecretaris. Volgens hem zorgt de „krampachtigheid waarmee de schotten voor de gedetineerden tussen de verschillende richtingen worden gehandhaafd” automatisch voor „een onderwaardering van de behoefte aan niet-godsdienstige geestelijke verzorging”.

Tweede Kamerlid Sharon Gesthuizen van de SP heeft naar aanleiding van de brief van het Humanistisch Verbond Kamervragen gesteld aan staatssecretaris Teeven. Een woordvoerder van het ministerie van Veiligheid en Justitie wil nog niet ingaan op de kwestie. „Wij informeren eerst de Kamerleden en dan pas de pers.”