De Pasja Mohammed Ali

Mohammed Ali, wie kent hem niet?

In 1805 nam deze Albanese legerleider (1769-1849) de macht over in Egypte. Behalve ‘De Pasja’ werd Ali ook wel ‘Onderkoning’ genoemd: Egypte was een provincie van het Ottomaanse Rijk en Ali was dus in dienst van de sultan. Maar hij gedroeg zich in Egypte al gauw als een almachtige koning. Ali ruimde potentiële tegenstanders meedogenloos uit de weg, en wist met enkele grootschalige militaire campagnes veel land en prestige te veroveren.

De Pasja was nog meer met Egypte van plan. In hoog tempo voerde hij een aantal hervormingen door die het land voorgoed zouden veranderen. Hij nationaliseerde bijna alle beschikbare landbouwgrond en investeerde in een moderne oorlogsindustrie met goede toevoerwegen, kanalen en een haven in Alexandrië. Daarnaast liet hij een batterij munitiefabrieken uit de grond stampen.

Maar misschien wel belangrijker was dat Mohammed Ali, zelf moslim, de tegenstellingen tussen bevolkingsgroepen in zijn land verminderde. Voorheen waren de ongeveer 10 à 20 procent christelijke Egyptenaren – kopten – eeuwenlang behandeld als zogenaamde ‘dhimmi’s’: ondergeschikte niet-moslims die extra belasting moesten betalen. De Pasja maakte een begin met het afschaffen van deze vernederende dhimmi-heffing en gaf de meest gekwalificeerde kopten relatief hoge functies. Eén van hen benoemde hij zelfs tot zijn financieel adviseur (al moet erbij worden gezegd dat hij die na een aantal jaren liet vermoorden, dat dan weer wel). Veel van de hervormingen die ‘de grondlegger van het Moderne Egypte’ in zijn 44 (!) jaar durende ambtsperiode doorvoerde, zouden zijn dynastieke nakomelingen uitbouwen. In 1855 schafte Ali’s zoon bijvoorbeeld de dhimmi-belasting helemaal af.

De afgelopen dertig jaar heeft het inmiddels geheel onafhankelijke Egypte weer (of: nog steeds) een autoritaire, islamitische leider: Hosni Mubarak. Hij heeft wel wat weg van Mohammed Ali, want ook Mubarak voerde een aantal economische hervormingen door en gaf de koptische minderheid meer bescherming dan voorheen. Maar die bescherming neemt de laatste tijd in sneltreinvaart af. Mubarak lijkt in de tang te zitten van islamitische fundamentalisten. De zelfmoordaanslag op een koptische kerk in Alexandrië op oudejaarsavond is daar een luguber voorbeeld van.