Rechter in tijden van populisme en polarisatie

De rechterlijke macht kijkt terug op een slecht jaar. Er was sprake van gezagsverlies als gevolg van een aantal ernstige dwalingen. Die werden weliswaar met (late) vrijspraken gecorrigeerd, in de zaken Ina Post en Lucia de Berk. En met miljoenen euro’s gecompenseerd. Maar achteraf niet inhoudelijk aan nader onderzoek onderworpen, waarmee van gemaakte fouten had kunnen worden geleerd. Voor de hoofdpersonen zijn hun zaken gesloten, maar toch niet voor de rechters? Van het externe deskundigenonderzoek naar het dossier-Lucia, dat voormalig rechtbankpresident Hofhuis in mei bepleitte, is niets meer vernomen. Zo’n ongenaakbare houding tast de geloofwaardigheid van de rechterlijke macht blijvend aan. Het is ook nergens voor nodig.

In het maatschappelijk klimaat van polarisatie en populisme bleek de magistratuur vorig jaar bovendien onbeschermd en onvoorbereid. In het bijzonder de strafrechter dreigt hier te worden vermalen door krachten buiten zijn controle. Hier dreigt meer dan gezagsverlies, namelijk irrelevantie.

In het proces-Wilders werd de strafrechter zelf mikpunt van allerlei grievende kritiek. De verdachte kwam er, na een achteraf omstreden wraking, als moreel winnaar uit. In de kabinetsformatie verwierf hij onbeschadigd een sleutelpositie in de staatsmacht. De lopende strafzaak bleek slechts een voetnootje.

Ook mediaheld Peter R. de Vries lapte vorig jaar ongestraft een vonnis aan zijn laars, toen de rechter hem het uitzenden van een verborgen opname verbood. Waarna hij het toch deed, daarin zelfs gesteund door journalistenbond NVJ. Tel dat op bij diverse politici en ministers die rechterlijke beslissingen hardop ‘onjuist’ noemden. En per gelegenheidswet de rechter bijvoorbeeld onthieven van het toetsen van verlofbeslissingen voor gedetineerden, toen dat één keer mis liep. De rechter werd aldus gedegradeerd tot een gewone deelnemer aan het publieke debat. Ook maar iemand met een mening, die op z’n tellen moet passen.

Rechter-plaatsvervanger Willem van Bennekom schreef vorig najaar over de rechtsstaat een mooi essay onder de titel Op drijfijs. Volgens hem functioneert de rechter nu in een „structuurloos universum” waarin bijvoorbeeld de invloed van de media sterk is gegroeid. De burger kan via sociale media nu instant stemming maken en doet dat ook ongeremd. Boulevardmedia geven hun laatste remmingen op, om hun achterban in agressie en grofheid te kunnen bijhouden. Ook de politiek laat zich meeslepen. Het resultaat is schadelijk voor iedereen.

Hoe blijft de strafrechter overeind? De rechter moet immers iedereen kunnen controleren. Daarvoor is ruimte nodig. Dat betekent dat kritiek zakelijk en behoorlijk moet zijn en blijven. Dat schept verplichtingen. Populisme kan destructief zijn.