Manager die 'De Inktpot' zelden verliet

De topman van ProRail, Bert Klerk, treedt op 1 februari terug om gezondheidsredenen. De stap staat los van de kritiek die het bedrijf kreeg na de chaos op het spoor.

Lolke van der Heide

Het was in kleine kring al langere tijd bekend dat Bert Klerk, de president-directeur van ProRail, rondliep met een ernstige aandoening.

Klerk (59) lijdt sinds een jaar of acht aan lymfeklierkanker. Hij onderging veelvuldig chemotherapie, was dan wekenlang uit de running en kwam vermagerd of kaal terug. Klerk wilde dat, behalve in zijn directe omgeving, niemand er weet van had. Want het stond, behalve in de periodes van absentie, zijn functioneren niet in de weg, zo redeneerde hij zelf.

De behandeling van de kanker leek succesvol. Tot begin vorige week het slechte nieuws kwam, legt Klerk aan de telefoon uit. „De artsen vertelden me dat de kanker is teruggekeerd op twee plaatsen. Een beenmergtransplantatie is de enige oplossing. Ik zal me voor 100 procent op mezelf moeten concentreren en kan daarnaast geen zware baan meer hebben.”

Claudia Zuiderwijk-Jacobs, nu commissaris bij het bedrijf, neemt zijn taken tijdelijk over, tot later dit jaar een nieuwe president-directeur wordt benoemd door de Raad van Commissarissen.

President-commissaris Michiel Boersma roemt de vertrekkende topman: „Onder leiding van Klerk heeft ProRail zich ontwikkeld tot een publieke dienstverlener, die belangrijke verbeteringen heeft gerealiseerd op het gebied van veiligheid en operationele prestaties.”

ProRail is een relatief jong bedrijf, dat voortkomt uit een reorganisatie van de spoorsector in de jaren negentig. Staatsbedrijf NS werd opgeknipt in een verzelfstandigde onderneming voor reizigersvervoer (NS) en aparte technische divisies: verkeersleiding, aanleg en onderhoud van het spoor (Railinfrabeheer) en capaciteitsverdeling (Railned). In 2003 had de volgende stap plaats met het samenvoegen van deze organisaties onder één naam: ProRail.

Econoom Bert Klerk werd de eerste directeur. Naderhand bleek dat de opsplitsing zó ver was doorgevoerd, dat de communicatie tussen NS en ProRail soms ver te zoeken was. Vooral bij grote verstoringen van het treinverkeer, als gevolg van slecht weer of haperende computers, leidde dit de afgelopen jaren verscheidene malen tot chaos op stations en het spoor.

In november 2010 liep de kritiek in de Tweede Kamer hoog op, nadat brand in de stroomvoorziening voor de wissel- en seinbediening van ProRail in Utrecht een enorme storing veroorzaakte. De VVD eiste daarop het vertrek van Klerk en zijn medebestuurders. „We zijn het vertrouwen in ProRail helemaal kwijt”, zei Charlie Aptroot van de VVD toen.

Ook consumentenorganisaties waren des duivels. „ProRail is niks in deze vorm en het zal ook nooit wat worden, het heeft geen bestaansrecht meer”, zei Rikus Spithorst van de Maatschappij Voor Beter OV. Spithorst is nu wel mild over Klerk. „Hij is er op uitstekende wijze in geslaagd om van de oorspronkelijke divisies van NS één bedrijf van te maken. Maar NS en de andere gebruikers van het spoor hebben te weinig invloed overgehouden.”

ProRail en NS vinden zelf ook dat de reorganisatie van het spoor anders had gemoeten. „Er is te rigoureus geknipt en onvoldoende geplakt”, zei Bert Klerk in een interview met deze krant in oktober. De vraag is: wie is de schuldige? Achtereenvolgende regeringen die volledige opsplitsing van de spoorsector eisten – voor NS was zelfs een beursgang voorzien –, of de bestuurders die het werk moesten uitvoeren?

Een ex-medewerker van ProRail vindt dat Klerk te weinig zijn nek heeft uitgestoken voor de spoorsector. „Klerk liet na in Den Haag grote investeringen op te eisen.” Spithorst onderschrijft dat. „Alle kabinetten wilden voor een dubbeltje op de eerste rang zitten. Klerk had daar tegen in moeten gaan.”

De ex-medewerker noemt Klerk een „echte bestuurder”. „Hij was altijd heel koelbloedig en rustig, ondanks zijn ziekte. Daar neem ik mijn petje voor af.” Maar hij zou weinig binding met de praktijk hebben gehad. „Bert kwam nauwelijks buiten de Inktpot [het hoofdkantoor van ProRail in Utrecht, red.] en dat leidde tot scheve gezichten en conflicten. De raad van bestuur was intern vaak sterk verdeeld. Als je een e-mail stuurde, kreeg je van alle drie leden een verschillend antwoord.”

Interne strubbelingen leidden in de zomer van 2008 tot het vertrek van Anita Arts als bestuurder. Klerk was bepaald geen ‘people’s manager’, zegt de al aangehaalde ex-medewerker. „Hij gebruikte mensen in de organisatie als hem dat zo uitkwam. En wie had afgedaan, groette hij niet eens meer. Ik vond dat een bestuurder onwaardig. Hij heeft veel mensen bij ProRail intens verdrietig gemaakt.”

Spithorst van Beter OV heeft een andere indruk overgehouden aan ‘de mens’ Klerk. „Bert kon zakelijke kritiek altijd heel goed scheiden van het persoonlijke. Ik heb hem beroepsmatig vaak afgefakkeld, maar hij heel aardig en toegankelijk. En hij gebruikte zijn ziekte nooit als argument.”

Met het aanstaande vertrek van Klerk lijkt een van de eisen van politiek Den Haag en consumentenorganisaties onverwacht te worden ingewilligd. Maar VVD’er Aptroot wil dat niet horen. „Ik wist niets over de gezondheidsproblemen van de heer Klerk. Wat we met ProRail en de spoorssector aan moeten, doet er even niet toe. Ik wil nu alleen stilstaan bij dit persoonlijke drama.”

Ook Spithorst houdt – voor een keer – zijn mond. „Er komt binnenkort een hoorzitting in de Tweede Kamer over de chaos op het spoor. Dan gaan we inhoudelijke wel weer in op de situatie.”