Die JSF komt er, hoe duur hij ook wordt

Zelfs de Verenigde Staten denken na over een alternatief voor de Joint Strike Fighter.

Als de VS er minder kopen, zal voor Nederland de prijs per JSF nog verder stijgen.

Niet de peperdure Joint Strike Fighters kopen, maar voor een fractie van de kosten F-16’s aanschaffen. Het klinkt als een plan van de linkse oppositie in de Tweede Kamer.

Toch komt het voorstel niet van het Haagse Binnenhof, maar uit het Congres in Washington. Een door president Obama ingestelde commissie die het enorme Amerikaanse overheidstekort moet beteugelen, wil flink snijden in de defensie-uitgaven. In een aparte nota bij haar eindrapport, dat in december verscheen, schetst de zogenoemde Deficit Commission hoe de Amerikaanse regering tot 2015 200 miljard dollar zou kunnen bezuinigen – waarvan 100 miljard op Defensie. Zo zou het Pentagon de helft van de 680 JSF’s die de luchtmacht en de marine tot 2015 willen aanschaffen, kunnen schrappen. In plaats daarvan zouden nieuwe F-16 en F-18E straaljagers kunnen worden gekocht. Niet minder vliegtuigen dus, maar wel goedkopere. Een F-16 kost namelijk 40 miljoen dollar; de prijs van een JSF staat nu op 113 miljoen.

In Washington circuleren meer van dergelijke plannen, zegt de invloedrijke Amerikaanse defensie-expert Winslow Wheeler. „Het wordt onderhand als een gegeven beschouwd dat het JSF-programma sterk moet worden ingekrompen, of helemaal moet worden geschrapt.” Volgens Wheeler geven de meesten de voorkeur aan het laatste.

Of de soep werkelijk zo heet gegeten wordt, valt nog te bezien. Het JSF-project is niet alleen de grootste militaire aankoop van de Verenigde Staten (278 miljard dollar), het is ook de belangrijkste. De JSF moet de ruggegraat van de Amerikaanse luchtstrijdkrachten worden.

Toch kunnen de gevolgen voor Nederland aanzienlijk zijn. De prijs voor de F-35 ‘Lightning II’, zoals de JSF inmiddels gedoopt is, stijgt nu al gestaag. Vorige maand meldde Defensieminister Hans Hillen dat de kosten 1,4 miljard hoger uitvallen dan eerder begroot. Om 85 toestellen te kunnen kopen, is 7,6 miljard euro nodig. Dat geld heeft Defensie niet.

Als de VS besluiten minder JSF’s te kopen, zal de prijs per toestel snel verder oplopen. Volgens Wheeler dreigt het JSF-project in een ‘aantallen-prijsspiraal’ te belanden. „Omdat het toestel te duur wordt, schroeft het Congres de aantallen terug – waardoor de prijs nóg hoger wordt.” Een berucht voorbeeld hiervan is de luchtverdedigingsjager F-22 ‘Raptor’. Het Pentagon wilde eind jaren tachtig nog 750 F-22’s aanschaffen, maar kocht er uiteindelijk 187 – voor bijna drie keer de eerder begrote prijs. Voor het Nederlandse ministerie van Defensie dringt zich de vraag zich op hoe duur de JSF mag worden. In 2002 vond de luchtmacht dat er 120 nieuwe straaljagers nodig waren om de verouderde F-16 te vervangen. Er kwam geld voor 85 JSF’s. Daarvan zullen er in eerste instantie slechts 52 worden gekocht. En als de kosten verder oplopen, worden het er misschien nóg minder.

De vraag is hoe effectief de luchtmacht zal zijn met zo weinig toestellen. In Defensiekringen wordt daarover gefilosofeerd. In 2009 publiceerde voormalig luchtmachtofficier en straaljagerpiloot Peer Dekkers een artikel in het officiersblad Carré. Daarin stelt hij voor om zo lang mogelijk door te vliegen met de huidige toestellen, aangevuld met een klein aantal nieuwe F-16’s. Zo zou Nederland vooruit kunnen tot 2030, schrijft Dekkers.

Volgens het ministerie van Defensie is dat geen oplossing. Het departement acht het niet rendabel om door te vliegen met de, in de jaren tachtig aangeschafte, F-16. Ook de zogeheten Advanced F-16, een ‘doorontwikkelde’ versie met een gemoderniseerde radar en gestroomlijnde brandstoftanks langs de romp, zou militair achterhaald zijn. Uit een vergelijking is volgens Defensie gebleken dat de gemoderniseerde F-16 niet geschikt is om de hoofdmissies van de luchtmacht te kunnen uitvoeren.

Maar die hoofdmissies zijn vooral geschreven op basis van de mogelijkheden van de JSF en niet op de militaire praktijk van vandaag. Met de JSF kun je het zwaarbeveiligde luchtruim boven Teheran binnen vliegen. Maar de F-16 is prima geschikt voor bombardementen vanaf een veilige hoogte op Afghanistan, wat de Nederlandse luchtmacht nu doet.

Daar komt bij dat Defensie moet bezuinigen. Op het ministerie zoeken 22 werkgroepen naar mogelijkheden om ten minste 635 miljoen per jaar te besparen. Daarbij zijn er „geen taboes”, zei minister Hillen eerder.

Volgens bronnen rond het departement is er de afgelopen weken voorzichtig geopperd dat het kopen van gemoderniseerde F-16’s toch nog een optie zou kunnen zijn. De ambtelijke leiding zou door dat alternatief echter alweer een streep hebben gehaald. Het wordt de JSF. „Er zijn geen taboes binnen de werkgroepen”, zegt een woordvoerder. „Maar we gaan niet onderzoeken wat we al weten: de JSF is het beste toestel voor de beste prijs.”