Internet is de kwade heks van Macbeth

Met pc’s en mobiele telefoons haalt Moniek Merkx de moderne tijd binnen in haar mix van Macbeth en Een Midzomernachtsdroom.

Rotterdam, 28-12-2010. Repetitiebeelden van de voorstelling "Nacht" bij toneelgroep MAX, regie Moniek Merkx. Foto Leo van Velzen NrcHb.
Rotterdam, 28-12-2010. Repetitiebeelden van de voorstelling "Nacht" bij toneelgroep MAX, regie Moniek Merkx. Foto Leo van Velzen NrcHb.

Mac, gespeeld door Tibor Lukács, zet berkenstammen neer. Op de achtergrond verschijnt in projectie een bostafereel. De spelers roepen pastorale geluiden op van stromend water en het geruis van bladeren door bekertjes water leeg te gooien en met papier te ritselen. Een camera vangt de beroemde liefdesscène uit het romantische blijspel Een Midzomernachtsdroom: elfenkoningin Titania raakt hopeloos verliefd op een ezel en kust zijn oren. Het is alsof we als toeschouwers in een echt arcadisch woud verblijven.

Regisseur en tekstschrijver Moniek Merkx van Toneelgroep Max schreef het stuk Nacht waarin ze de wraaktragedie Macbeth vermengt met de komedie Een Midzomernachtsdroom, beide van Shakespeare. Tijdens een repetitie in het Rotterdamse theater van Max aan de Gouvernestraat, waar vroeger toneel- en filmhuis Lantaren/Venster was gevestigd, is het verrassend te zien hoe sterk de mix van tragedie en komedie werkt. Op de vloer is met witte tape een vierkant afgeplakt. Daarbinnen spelen zich de Midzomernachtsdroom-scènes af.

Moniek Merkx bewerkte eerder toneelwerk van Shakespeare, zoals De dochters van Lear naar Koning Lear en De koning is dood, leve de koning, ook naar Macbeth. „Tijdens mijn eerdere bewerkingen ontdekte ik dat in al het werk van Shakespeare veel verwijzingen naar het toneelspel zitten”, zegt ze na afloop in de foyer. „Hamlet heeft natuurlijk de befaamde toneelspelersscène, in Een Midzomernachtsdroom komen reizende toneellieden een stuk opvoeren en Macbeth heeft de passage over het toneel als Shakespeare het leven beschouwt als niets dan sound and fury, geraas en gebral.”

Die talloze referenties aan het theater brachten Merkx op het idee om koning Duncan uit Macbeth tot leider van een theatergezelschap te benoemen. Acteur Raymi Sambo maakt van Duncan een prachtige creatie met een zwarte jas. Merkx geeft als regie-aanwijzing dat Duncan zich in zijn onvrede jegens de acteurs als een nare autoriteit moet gedragen. Dan komt de opstand van Mac veel harder aan. Duncans houding rechtvaardigt Macs wraak.

Merkx heeft in haar bewerking nog een ingreep toegepast: Lady Macbeth is niet Macbeths eega die het inventieve genie is achter de schermen, zij maakt van haar de moeder van Mac. Waarom?” Merkx: „Toen ik de sleutel vond door van Lady Macbeth de moeder te maken, kon ik de mix van beide stukken goed laten aansluiten op de belevingswereld van het publiek van ons toneelgezelschap. Max was aanvankelijk een groep voor jong publiek, maar onze toeschouwers zijn met ons mee gegroeid. Nu treden we op voor studenten en jong volwassenen. De Lady als ambitieuze moeder die Mac aanspoort om theaterkoning Duncan te vermoorden, geeft een nieuwe dramatische wending aan Macbeth. Voor jeugdig publiek zal de herkenning des te groter zijn.”

Moniek Merkx studeerde in 1983 af als theaterwetenschapper aan de Universiteit van Amsterdam en ze werkte achtereenvolgens voor de jeugdtheatergroepen Artemis en Maccus. Dit laatste gezelschap werd in 2003 Toneelgroep Max, waarvan Merkx artistiek leider is. Voor het mimegezelschap Suver Nuver regisseerde ze voorstellingen, zoals Vlees en Bloed, waarin dans, beeldende kunst en tekst samenkomen. Die montagevorm gebruikt ze ook in Nacht.

De heksen uit Macbeth bijvoorbeeld, zijn geen als toverkol verklede actrices. Links op het podium staat een laptop waarop zowel Duncan als Mac veelvuldig zitten te surfen. Opeens verschijnt voor ogen van Mac de mededeling dat hij leider van het gezelschap wordt en Duncan zal verstoten. Het is een helse influistering.

Merkx: „Via de computer komt de wereld onophoudelijk bij je binnen. De heksen symboliseren de publieke opinie, die elke seconde van dag en nacht zich aan ons opdringt. Ik monteer de beelden en influisteringen van het internet via monitoren in de voorstelling. De personages reageren daarop. De dwingelandij van internet is nog erger dan die van de oude heksen van vroeger die Macbeth op de heide tegenkomt.”

Tijdens het repeteren blijkt hoe vloeiend de overgang verloopt van komedie naar tragedie, van Midzomernachtsdroom naar Macbeth. Acteur Lukács als Mac raakt tijdens de romantische liefdesscène met de ezel volkomen op drift. Hij verzet zich tegen de wijze waarop Duncan de spelers telkens op tirannieke wijze corrigeert. Als toeschouwer zijn we nu backstage en maken de artistieke schermutselingen van toneelspelers mee.

’s Nachts belt Mac vanuit het theater met zijn mobiele telefoon Duncan. In het diepe duister van de nacht komt de toneelleider. De dreiging is groot. Moeder Macbeth hitst haar zoon Mac op. Ze heeft hem helemaal in haar greep. Ze praat over stromend bloed alsof het een heerlijke drank is. „De manipulatie van Moeder Macbeth jegens haar zoon vormt voor mij de kern van Nacht,” zegt Merkx. „In geen andere kunstvorm dan theater kun je laten zien hoe mensen elkaar misbruiken en hoe verslavend dat is.”

Nacht door Toneelgroep Max. Vanaf 13/1 Theater aan het Spui, Den Haag. Tournee t/m 1/4. Inl: www.tgmax.nl