Een stuk in een stuk

Regisseur Moniek Merkx maakte met toneelgroep Max Nacht, een mengeling van twee Shakespeare-klassiekers.

De heksen zijn vervangen door een laptop met internet.

Rotterdam, 28-12-2010. Repetitiebeelden van de voorstelling "Nacht" bij toneelgroep MAX, regie Moniek Merkx. Foto Leo van Velzen NrcHb.
Rotterdam, 28-12-2010. Repetitiebeelden van de voorstelling "Nacht" bij toneelgroep MAX, regie Moniek Merkx. Foto Leo van Velzen NrcHb.

Met ijzeren hand leidt de Schotse koning Duncan een toneelgezelschap. Het gezelschap oefent de beroemde liefdesscène uit Een Midzomernachtsdroom. Elfenkoningin Titania raakt hopeloos verliefd op een ezel, kust zijn oren. Regisseur en tekstschrijver Moniek Merkx van toneelgroep Max schreef het stuk Nacht, waarin zij de wraaktragedie Macbeth vermengt met de romantische komedie Een Midzomernachtsdroom, beide van Shakespeare.

Tijdens een repetitie in het Rotterdamse theater van Max is het verrassend te zien hoe sterk de mix van tragedie en komedie werkt. De regieassistent van Duncan heet Mac, naar Macbeth. Op de vloer heeft hij met witte tape een vierkant afgeplakt. Daarbinnen spelen zich de Midzomernachtsdroom-scènes af. Mac, gespeeld door Tibor Lukács, zet berkenstammen neer. Op de achtergrond verschijnt in projectie een bostafereel. De andere spelers roepen geluiden op van stromend water en het geruis van bladeren door bekertjes water leeg te gooien en met papier te ritselen. Een camera vangt de verliefde Titania en haar ezel. Het is of we ons als toeschouwer in een echt woud bevinden.

Moniek Merkx bewerkte eerder toneelwerk van Shakespeare. „Ik ontdekte dat in al het werk van Shakespeare zo veel verwijzingen naar het toneelspel zitten”, zegt ze na afloop in de foyer van het theater. „Hamlet heeft natuurlijk de befaamde toneelspelersscène, in Een Midzomernachtsdroom komen reizende toneellieden een stuk opvoeren en ook Macbeth kent de passage over het toneel als Shakespeare het leven beschouwt als niets dan sound and fury, geraas en gebral.”

Die talloze referenties aan het theater brachten Merkx op het idee koning Duncan tot leider van een theatergezelschap te benoemen. Acteur Raymi Sambo maakt van Duncan een prachtige creatie, al is dit nog maar de repetitiefase. Merkx geeft als regieaanwijzing dat Duncan zich in zijn onvrede jegens de acteurs als een nare autoriteit moet gedragen. Dan komt de opstand van Mac veel harder aan. Duncans houding rechtvaardigt Macs wraak.

In haar bewerking paste Merkx nog een ingreep toe: Lady Macbeth is niet Macbeths eega die het inventieve genie is achter de schermen, zij maakt van de Lady de moeder van Mac. Waarom? „Ik heb een zoon van achttien, hij is enig kind. Mijn generatie van moeders heeft vaak één kind en op dat ene kind projecteren ze al hun ambities en hun eisen”, antwoordt Merkx. „Toen ik de sleutel vond om van Lady Macbeth de moeder te maken, kon ik de mix van beide stukken goed laten aansluiten op de belevingswereld van het publiek van ons toneelgezelschap. Max was aanvankelijk een groep voor het heel jonge publiek, maar onze toeschouwers zijn met ons mee gegroeid. Nu treden we op voor studenten en jongvolwassenen. De Lady als ambitieuze moeder die Mac aanspoort om theaterkoning Duncan te vermoorden, geeft een nieuwe dramatische wending aan Macbeth. Voor jeugdig publiek zal de herkenning des te groter zijn.”

Moniek Merkx studeerde in 1983 af als theaterwetenschapper aan de Universiteit van Amsterdam en werkte achtereenvolgens voor de jeugdtheatergroepen Artemis en Maccus. Dit laatste gezelschap herdoopte ze in 2003 tot Toneelgroep Max, waarvan ze artistiek leider is. Voor het mimegezelschap Suver Nuver regisseerde ze een aantal voorstellingen waarin dans, beeldende kunst en tekst samenkomen. Die montagevorm zet zich voort in Nacht. De heksen uit Macbeth bijvoorbeeld zijn geen als toverkol verklede actrices, zoals gebruikelijk. Links op het podium staat een laptop waarop zowel Duncan als Mac veelvuldig surfen. Opeens verschijnt voor ogen van Mac de mededeling dat hij „Leider van het gezelschap wordt en Duncan zal verstoten”. Het is een helse influistering.

Merkx: „De heksen symboliseren de publieke opinie, die zich elke seconde van dag en nacht via de computer aan ons opdringt. Ik monteer de beelden en influisteringen via monitoren in de voorstelling. De personages reageren daarop. De dwingelandij van internet is nog erger dan die van de oude heksen van vroeger.”

Acteur Lukács als Mac raakt tijdens de romantische liefdesscène met de ezel volkomen op drift. Hij verzet zich tegen de wijze waarop Duncan de spelers telkens op tirannieke wijze corrigeert. Als toeschouwer zijn we nu backstage en maken de artistieke schermutselingen van toneelspelers mee. ’s Nachts belt Mac vanuit het theater met zijn mobiele telefoon Duncan. Moeder Macbeth hitst haar zoon Mac op. Ze praat over stromend bloed alsof het een heerlijke drank is. „De manipulatie van Moeder Macbeth jegens haar zoon vormt voor mij de kern van Nacht”, zegt Moniek Merkx. „In geen andere kunstvorm dan theater kun je laten zien hoe mensen elkaar misbruiken en hoe verslavend dat is. De Moeder heeft achter de schermen haar noodlottige werk verricht. Als je goed kijkt, zie je dat ze stiekem Duncan zo heeft behekst dat hij zich onuitstaanbaar gedraagt. Daardoor kan Mac toeslaan.”

Nacht door Toneelgroep Max is te zien vanaf 13/1 Theater aan het Spui, Den Haag. Tournee t/m 1/4. Kijk op www.tgmax.nl