Een paradijs voor gelijkgestemden

Ze verdwijnen bij bosjes en worden vaak diep betreurd. Brendan Toller maakte een film over platenzaken. Over de winkel als hangplek voor muzieknerds.

Amsterdam 15-12-2010 Jens Christian Grondahl Foto NRC H'Blad Maurice Boyer
Amsterdam 15-12-2010 Jens Christian Grondahl Foto NRC H'Blad Maurice Boyer

Sinds de opkomst van de digitale muziekdistributie is een bijzonder fenomeen aan het afkalven: de cultuur van de platenzaak - en dan vooral die van de kleinschalige, ‘onafhankelijke’ winkels. Zulke platenzaken worden doorgaans gerund door doorgewinterde liefhebbers, en fungeren als hangplek voor muzieknerds. Iedere winkel heeft zijn eigen, trouwe clientèle: de verzamelaar die al zijn vinylplaten dubbel koopt (een om te draaien, een voor de verzameling); de kenner die kan ruiken waar een lp geperst is; de fan die iedere release van een bepaald platenlabel aanschaft. In platenzaken wordt gekocht, maar er wordt ook heel veel gepraat over b-kantjes, serienummers en gelimiteerde edities.

Over dit soort winkels is een documentaire gemaakt die onlangs is verschenen op dvd. I Need That Record! - The Death (or Possible Survival) of the Independent Record Store (2009) van regisseur en muziekfanaat Brendan Toller is een monument voor de meer dan 3.000 platenzaken die de afgelopen tien jaar in de Verenigde Staten hun deuren sloten. Werd er vroeger onderscheid gemaakt tussen winkels voor cd-kopers en vinyl-adepten, de digitale revolutie heeft die twee groepen samengebracht; de film gedenkt beide.

I Need That Record! schetst het probleem van de verdwijnende winkels, geeft een overzicht van de oorzaken, en kijkt voorzichtig naar de toekomst. Maar de grootste charme zit in de verhalen van klanten die getuigen van de betekenis die ‘hun’ winkel voor ze heeft. Vaak memoreren ze hun jeugd, waarin ze een buitenbeentje waren, en vertellen dat ze pas een gevoel van herkenning kregen toen ze voor het eerst een platenzaak binnenstapten waar gelijkgestemden hun portie obscure hardcore/death metal/delta blues/progrock kwamen halen.

Op radio en tv was overal dezelfde ‘AOR’ (adult oriented rock) van bands als The Eagles te horen; pas in de platenwinkel ontdekte Ian MacKaye (later zanger van punkband Fugazi) dat er andere muziek bestond. In afgelegen dorpjes was de platenzaak meestal de enige bron van afwijkende cultuur.

Als verklaring van de teloorgang noemt de film een reeks oorzaken: kartelvorming onder de platenmaatschappijen waardoor de cd-prijzen te hoog zijn, overheersing van de markt door grote ketens als Wal-Mart (dat klanten lokt met cd’s tegen inkoopprijs, in de hoop ze ook een oven of grasmaaier te verkopen). En ook de belangrijkste factor komt aan bod: de opkomst van internet, de iPod en de digitale muziekdistributie. We zien mooie archiefbeelden over payola (dj’s die geld kregen als ze bepaalde platen draaien), over MTV, de monopolisering van de Amerikaanse radio door mediamoloch Clear Channel, en de Napster-revolutie.

Als bron voor alternatieve cultuur heeft internet de functie van de platenzaak overgenomen. Afgelegen dorpjes bestaan niet meer. Componist/gitarist Glenn Branca, vroeger winkelklant, wijst op een wandmeubel vol boeken en cd’s en is enthousiast over de goedkope vondsten die hij op internet doet. Maar Thuston Moore, zanger/gitarist van Sonic Youth, memoreert de opwinding van het touren, waarbij het om twee dingen draaide: optreden en platenzaken afstruinen. „Ik ben 51 en droom nog steeds van mijn eigen platenzaak.’

De liefde gaat diep. In de film zijn beelden te zien van winkeliers en klanten die snikken als er weer een zaak wordt dichtgetimmerd. Filosoof Noam Chomsky vergelijkt het verdwijnen van de kleine platenzaak met dat van de buurtkruidenier, en wijst op de „ontmenselijkende” gevolgen.

Er zijn ook nieuwe initiatieven. De film toont een voormalige winkeleigenaar die nu rondtrekt met een soort SRV-wagen vol platen. En er zijn jonge enthousiastelingen die het aandurven: ze beginnen een platenzaak.

Over het behouden van die cultuur rond platenwinkels zegt Glenn Branca: „Geef het op, het is een doodlopende weg.” Thurston Moore is het daar niet mee eens. „De platenzaak moet terug. Natuurlijk kan ik mijn platen kopen op internet, maar het is een eenzame en saaie manier van kopen.”