Weerwoord op de weemoed

In de donkere decembermaand kan abstracte kunst een heilzaam tegengif zijn tegen de somberheid. De beste werken hebben een meditatieve werking – het hoofd leeg, alsof je een uur gezwommen hebt.

Soms zie of ruik je iets wat je terugwerpt in het verleden. Je denkt afscheid te hebben genomen van ingewikkelde gevoelens, maar dat blijkt niet zo te zijn. Het verleden kaatst onverteerd terug. Op zo’n moment kan kunst fungeren als heilzaam tegengif.

Voorafgaand aan STRP, een jaarlijks terugkerend kunst- en technologiefestival in Eindhoven, was ik somber geweest, overvallen door gedachten over leven en dood, vergankelijkheid, afscheid. Bij binnenkomst zag ik het werk Double 0 van Zilvinas Kempinas. In een grote industriële hal stonden twee ventilatoren op een standaard, tegenover elkaar, op ooghoogte. Er tussenin zweefden twee rondjes, cirkels van dun materiaal, magnetische tape uit een ouderwetse videoband. De roterende lucht deed de cirkels dansen, als een zwierende tekening net boven de grond. Steeds maar weer in een andere loop. Wat was dit mooi: een betoverend weerwoord op de duisterheid van een zwaar gemoed.

Hoe komt het dat abstracte beweging als een hypnotiseur die een kettinghorloge voor je gezicht heen en weer beweegt, je rustig en zelfs gelukkig maakt?

Double 0 werkt in zijn eenvoud meditatief. Je kunt je ogen niet van de draaiingen afhouden. De bewegende cirkels antwoorden aan natuurwetten: de wind blaast hen los van de vloer, ze draaien in een vast ritme, onderwijl van vorm veranderend. De dubbele rondjes (nullen) lijken tot leven te komen. Tijd verstrijkt en de levens van mensen en dingen om hen heen gaan willekeurig op in perfecte, veranderende patronen.

Kempinas’ werk had mijn stemming doen omslaan, alsof ik een eind had gezwommen: het hoofd leeg.

Afgelopen eeuw was de eeuw van de toenemende prikkels; overladen worden we door beelden, geluiden en verhalen. Verhalende kunst zorgt voor afleiding. Een verhaal met een begin, midden en eind geeft richting: even zijn tijd en ruimte gefixeerd. Het werk van Kempinas brengt juist een contextloze leegte: alsof je oplost in beweging, in het grote niets. Het is een weerwoord op de ons omringende geschiedenissen, klein en groot, in een overvolle gemedialiseerde samenleving.

Hedendaagse kunstenaars die mij weten te boeien, zoeken naar het onbenoembare, in de vorm van abstractie, trillingen, het zichtbaar maken van natuurkundige krachten. De stand van de technologie geeft 21ste-eeuwse kunstenaars nieuwe mogelijkheden om stasis, een rustpunt, te creëren in de chaos.

Strandwandelen doet de mens goed, uitwaaien om het hoofd te legen: de beweging van wandelen, synchroon aan de golfslag. Beweging en natuur brengen leegheid en troost. Niet voor niets was een van de populairste YouTube-filmpjes van dit jaar een dubbele regenboog, gemaakt door een jongeman lopend met zijn telefoon, die het natuurverschijnsel roemde met enthousiaste, orgastische uitroepen.

Double 0 herinnert aan het beroemde plastic zakje uit de film American Beauty (1999), geregisseerd door Sam Mendes. Ricky laat Jane het mooiste zien wat hij gefilmd heeft: een door de wind meegevoerd plastic zakje, en spreekt over „an entire life behind things” en „sometimes there’s so much beauty in the world, I feel like I cannot take it”.

De installaties van Zilvinas Kempinas (1969, Litouwen) roepen een eigenaardige bevreemding op, zoals het werk Tube, een meterslange tunnel van bewegende magnetisch tape, waar de bezoekers doorheen konden lopen op de Biënnale van Venetië in 2009. Het leverde een glorieus beeld op. Review Magazine beschreef Kempinas terecht als een van de ‘Future Greats: 25 artists you need to know’.

Kunstenaar Bram Vreven (Gent, 1973) choreografeert variabele installaties. Net als Kempinas speelt hij met golfbewegingen vol tegenstellingen. Vrevens werk Rays bestaat uit rubberen stroken die, op het eerste gezicht, op zwarte planken lijken. Zes stroken van 180 cm zijn gespannen tussen langzaam roterende schijven (op het plafond en de vloer). Eerst is de beweging synchroon, als ronddraaiende lamellen, maar even later treden er verschillen in ritme op waardoor je eindeloze variaties te zien krijgt: de planken worden elegante spiralen die van elkaar afwijken.

Vreven vertelt dat hij toevalsfactoren probeert te beheersen: de ‘Rays’ mogen niet in de knoop raken. Hij praat over complexe bewegingen die, al zijn ze wiskundig te verklaren, niet te begrijpen zijn. Als bezoeker wil je allereerst toch weten ‘hoe het werkt’ (waar kijk ik nou eigenlijk naar?) en doordat de nieuwsgierigheid geprikkeld wordt, kijk je beter, kom je letterlijk dichterbij. Net als bij Kempinas wil je er met je neus bovenop staan.

Tijdens het kijken naar Rays en Double 0 vroeg ik me af in hoeverre interferentie meespeelt. Als twee signalen elkaar in de weg zitten ontstaat er interferentie (storing). Interferentie is een begrip uit de natuurkunde waarbij de samen- of tegenwerking van verscheidene golven op dezelfde tijd en plaats worden vervormd en er nieuwe signalen ontstaan. De kunstwerken geven het gevoel dat je iets ziet wat er niet is.

Voor Vrevens recente project Spin werd de kunstenaar in de beginfase geholpen door studenten van de TU Twente. Vreven wilde op een melkwitte plaat 9 knikkers laten draaien met behulp van magneten. Het werk ontwikkelde zich anders.

Op negen videoschermen zijn concentrische cirkels te zien, waarvan de beweging doet denken aan de leader van de Britse sciencefictionserie Doctor Who. De schermen hangen naast elkaar aan de muur, op elk één cirkel. Pas in de volgende ruimte wordt onthuld wat de bezoeker te zien kreeg: er staan negen camera’s gericht op snel roterende pingpongballen, ieder met een uniek (getekend, vervolgens geplot) patroon. Elke pingpongbal wordt door een mechaniek aangestuurd.

Vreven: „Als je een knikker draait, gaat die tollen en er ontstaan toevallige patronen. Ik wilde wat doen met die differentiatie, er grip op krijgen.” Vreven vertelt dat de TU-studenten die hem in het begin geholpen hadden, verbaasd waren toen ze maanden later het eindproduct zagen. „Het was moeilijk te bevatten, ze bleven er uren naar kijken.”

Vreven en Kempinas onderzoeken beiden ritme en beweging. Wat is de invloed van de factor tijd? In een interview in Flash Art zegt Kempinas: „Tijd doet ertoe want we zijn sterfelijk. Alles is doordrongen van tijd. Het is een illusie, een fantoom die we niet kunnen zien en controleren; we kunnen tijd slechts meten. Wat we ‘tijd’ noemen is in feite eindeloos beangstigend. Misschien is tijd God. Een echte God, die beweegt in hetzelfde tempo van 60 minuten per uur, nooit eindigt en alles tegelijkertijd verandert met majestueuze onverschilligheid.”

De mens is nieuwsgierig en wil begrijpen wat er om hem heen gebeurt, maar ook betoverd raken door wat hij niet begrijpt. Een illusionist kan zijn geheimen niet onthullen, dat verbreekt de magie. De kunstenaar kan verrassen door de sluier op te lichten. Kunstwerken die natuurkundige principes zichtbaar maken, appelleren aan het onbenoembare, dat verwijst naar iets almachtigs.

Zieletroost voor het nieuwe jaar, als afscheid onafwendbaar is.

Zilvinas Kempinas exposeert t/m 7 febr in het MoMA, New York op de groepstentoonstelling ‘On Line, Drawing in the Twentieth Century.’ In februari 2011 heeft hij een soloshow in Galerie VARTAI, Vilnius, Litouwen.Bram Vrevens ‘Spin’ is van 28 jan t/m 7 febr te zien in Bethanien, Club Transmediale in Berlijn. Inl: www.bramvreven.com