'Maffia holt Europese samenlevingen uit'

De ‘keurige’ Europese landen hebben niet door hoe snel de georganiseerde misdaad aan macht wint, zegt maffiarechter Roberto Scarpinato.

Roberto Scarpinato, an anti-mafia prosecutor, poses in his office in the Italian port city of Palermo, Sicily, in May 2009. Scarpinato has hunted mafia money for two decades. Photographer: Tommaso Bonaventura/Contrasto via Bloomberg News EDITOR'S NOTE: IMAGE AVAILABLE FOR ONE-TIME USE ONLY TO ACCOMPANY BLOOMBERG MARKETS MAGAZINE STORY, THE MAFIA, BY VERNON SILVER. EDITORIAL USE ONLY. NO SALES. NO ARCHIVING.
Roberto Scarpinato, an anti-mafia prosecutor, poses in his office in the Italian port city of Palermo, Sicily, in May 2009. Scarpinato has hunted mafia money for two decades. Photographer: Tommaso Bonaventura/Contrasto via Bloomberg News EDITOR'S NOTE: IMAGE AVAILABLE FOR ONE-TIME USE ONLY TO ACCOMPANY BLOOMBERG MARKETS MAGAZINE STORY, THE MAFIA, BY VERNON SILVER. EDITORIAL USE ONLY. NO SALES. NO ARCHIVING. VIA BLOOMBERG NEWS

Kanker of termieten. Het maakt Roberto Scarpinato niet uit. Als de metafoor maar duidelijk maakt wat hij bedoelt: dat het langzaam gaat, dat je er in het begin nog iets tegen kunt doen, maar dat je reddeloos verloren bent als je te laat ingrijpt.

Scarpinato is een van de beroemdste maffiarechters van Italië. Hij was in de jaren negentig openbare aanklager in het geruchtmakende proces tegen oud-premier Giulio Andreotti en is gespecialiseerd in de vervlechting tussen maffiabendes, ondernemers en politiek. Na al die onderzoeken en rapporten, na die duizenden afgeluisterde telefoontjes, heeft hij een waarschuwing voor „keurige landen als Nederland, Duitsland of Luxemburg, waar mensen denken dat het hun niet zal gebeuren”: leer van Italië en realiseer je dat de maffia bezig is de samenleving te ondergraven. Hij is op bezoek om te praten over zijn onlangs vertaalde boek De terugkeer van de prins over de maffia.

De term ‘maffia’ is eigenlijk niet meer correct, zegt Scarpatino. Het gaat hem niet om Cosa Nostra uit Sicilië, de ’ndrangheta uit Calabrië, of de camorra uit Napels. Het gaat hem ook niet zozeer om misdaad ‘made in Italy’. Wat Scarpinato ziet gebeuren is een wereldwijd fenomeen: georganiseerde misdaadbendes krijgen in steeds meer landen macht en gaan vanuit een nationale monopoliepositie onderling samenwerken, als een mondiaal misdaadkartel. Er ontstaan grensoverschrijdende criminele systemen, dat is eigenlijk een betere beschrijving. Maar dat klinkt weer zo sociologisch. Daarom toch maar ‘de maffia’.

„Het is een complex mechanisme’’, zegt Scarpinato. „De maffia is een commerciële organisatie. Ze biedt drugs aan, illegale goederen en diensten, prostituees, mensen die als slaven worden behandeld. Voor dat aanbod is een markt van normale Europese burgers. Er zijn in Europa miljoenen gebruikers van cocaïne, miljoenen mannen die naar de prostituees gaan, miljoenen werkgevers die arbeidskrachten vragen die ze heel weinig geld betalen. Er zijn honderden bedrijven die hun giftige afval op een illegale manier proberen kwijt te raken. Dat is allemaal een vraag naar illegale diensten. De maffiose misdadigers zijn de spiegel voor de verborgen ondeugden van heel veel normale personen.’’

Dat is op zich geen opzienbarende analyse. Maar sinds 1989 is de schaal veel groter geworden. „De maffia als commercieel fenomeen is explosief gegroeid. Eerst bestond die illegale markt alleen in landen waar al een vrije markt was, in Europa, Australië, Japan. Na het einde van de Koude Oorlog is er wereldwijd één markt gekomen, legaal en illegaal.”

Hij geeft twee voorbeelden. Vóór 1989 was de prostitutie vooral in handen van lokale misdaadgroepen. Daarna hebben internationale groepen de macht overgenomen, uit Nigeria en Slovenië bijvoorbeeld, en zijn westerse landen overstelpt met vrouwen uit Oost-Europa en Afrika. Iets vergelijkbaars gebeurt met drugs. „In China zijn nu honderd miljoen nieuwe rijken die cocaïne willen. In 2020 zijn dat er misschien wel 250 miljoen. Een crimineel fenomeen dat eerst betrekkelijk beperkt bleef tot het westen, is nu wereldwijd geworden. De kleine nationale criminaliteit wordt uit de markt gedrukt, zoals in de legale economie is gebeurd in de energiesector, de telecommunicatie.’’

Hij waarschuwt dat de misdaad steeds verder doordringt. In landen als Rusland, Bulgarije en Roemenië, maar ook Nigeria, Colombia en Mexico is de macht van de georganiseerde misdaad enorm groot en vaak direct zichtbaar.

„De meeste landen in Europa zijn zich niet bewust van de groeiende rol die de maffia ook bij hen speelt in de gewone economie. Eerst komt de economische macht. Dan de sociale controle. En dan gaat de maffia zich ook inkopen in de politiek. Europa heeft er nog steeds moeite mee om in officiële documenten te praten over de maffia. De publieke opinie loopt twintig jaar achter, begrijpt pas met vertraging wat er gebeurt.’’

Concrete internationale voorbeelden geeft hij nauwelijks. Maar in ‘De terugkeer van de prins’ beschrijft hij met veel voorbeelden hoe de Italiaanse samenleving is ontwricht. Er is een ‘militaire’ maffia, van moordenaars en afpersers, en een ‘burgerlijke’ maffia: ondernemers, notarissen, artsen, architecten, politici. Die twee zijn nauw met elkaar verbonden.

„De maffia onderschatten, zoals jarenlang in Italië is gebeurd, leidt tot enorme schade. Als we er twintig, dertig jaar geleden voluit tegenaan waren gegaan, hadden we meer succes gehad. Intussen zijn de camorra en de ’ndrangheta te machtig geworden. Het is als met kanker. Als je op tijd de diagnose stelt, kun je genezen. Als de ziekte voortwoekert, tast de metastase het hele sociale lichaam aan.’’

Europa moet zich daar op twee manieren tegen weren, zegt Scarpinato. Allereerst: realiseer je dat de maffia geen zaak is van pizzabakkers en boeren, van folkloristische moordenaars en ontvoerders, maar van mensen met veel geld die zich langzaam inkopen in de samenleving. Geen sector is gevrijwaard: twee maanden geleden heeft Scarpinato de betrokkenheid van de georganiseerde misdaad bij een miljoenenproject voor windenergie blootgelegd.

Ten tweede: denk op dezelfde schaal als de maffia. Dat is op z’n minst Europees. „We moeten in Europa één strafrecht tegen de maffia hebben, één magistratuur, één politie die zich net zo vrijelijk beweegt in de Europese ruimte als de misdaad.’’

Maar bieden onze rechtsstaat en onze democratie dan geen afweer tegen wat hij „de hogeschool van de misdaad’’ noemt? Scarpinato haalt zijn schouders op. „Het is een markt van vraag en aanbod. Als je er niet hard tegen optreedt, als je als politici niet buitengewoon alert bent op de gevaren, zal de maffia als een verzameling termieten al die prachtige instituties van binnenuit uithollen.’’